Philip Roth en het autobiografische spel

Het werk van Philip Roth bevat een kluwen van alter ego’s die op elkaar zijn gebaseerd en naar elkaar verwijzen. ‘Jij bent geen autobiograaf.’

My Life as a Man, € 13,50
When She Was Good, € 13,50
Goodbye Columbus, € 13,95

Medium 03155416

Superieure ironie, dat was het. Na dertig jaar schrijverschap, na de ene na de andere roman waarin hij putte uit zijn autobiografie, na het uitbundig inzetten van alter ego’s als Nathan Zuckerman en Peter Tarnopol, joodse schrijvers die een levensloop hadden die verdacht veel overeenkomst vertoonde met die van hemzelf - na dit alles publiceerde Philip Roth in 1988 The Facts. Ondertitel van het boek: A Novelist’s Autobiography. In een ‘vooraf’ daarbij laat Roth weten dat hij nu eens omgekeerd te werk wilde gaan: niet zijn levensfeiten gebruiken om de fantasie in te duiken, maar dat wat hij met zijn fantasie heeft bewerkt terugbrengen tot de oorspronkelijke, pre-gefantaseerde feitelijkheid.

Waarom Roth zichzelf zo, zonder vermomming, in proza wil presenteren? Omdat hij, na al die maskers die hij heeft opgezet in zijn werk, al die gedaanteverwisselingen waaraan hij zich heeft onderworpen in ‘een toestand van hulpeloze verwarring’ verkeerde. En wat doe je na een zenuwinzinking? Je probeert weer grip te krijgen op je leven, zoals dat heet. Omdat hij zijn leven telkens gebruikt had voor transformaties moest hij het op een rudimentaire manier weer in kaart proberen te brengen. ‘Nu begon ik’, schrijft Roth, ‘om weer op mijn plaats te vallen in mijn vroegere leven, om mijn vitaliteit te hervinden, om mezelf in mezelf te transformeren, de ervaring ongetransformeerd weer te geven.’

Wat volgt in The Facts zijn episoden over zijn jeugd in Weequahic, de joodse wijk van Newark, het joodse gezin waarin hij opgroeide (vader werkzaam in het verzekeringswezen, moeder huisvrouw, één oudere broer), de middelbareschooltijd op Weequahic High School, zijn studententijd in de jaren vijftig, de ontdekking van de meisjes en de lust, zijn destructieve eerste huwelijk met een manipulatieve vrouw die hem volledig emotioneel (en financieel) uitzuigt. Hij beschrijft hoe zijn ouders eerste generatie-Amerikanen zijn en hoe Amerikaans hij en zijn joodse vriendjes zich voelen in de melting pot die Newark is. Hij herinnert zich hoe hij aan Bucknell University, waar hij Engelse literatuur studeert, een literair tijdschrift opricht en verhalen gaat schrijven. Als hij zijn studie vervolgt in Chicago begint hij in serieuze bladen te publiceren, wat culmineert in zijn debuut, de verhalenbundel Goodbye, Columbus in 1959. Zelfingenomen met zijn groeiende succes verovert hij de sjikse Josie - ‘stapelkrankzinnig vanbinnen en onverstoorbaar blond vanbuiten’ - met wie de vechtrelatie die ze van begin af aan hebben in 1963 uitmondt in een vechtscheiding. De pesterijen en het gesteggel om alimentatie gaan door tot haar dood in 1968 bij een auto-ongeluk.

Het is vrijwel alles bekende stof: in Portnoy’s Complaint, My Life As a Man, de Zuckerman-trilogie (gebundeld als Zuckerman Bound) en ook in romans die na The Facts zullen verschijnen, worden joodse wijk en jeugd telkens weer gememoreerd. Er is wel een groot verschil. Waar Alexander Portnoy en Nathan Zuckerman zich ontworstelen aan de benauwenis van hun milieu, zich afzetten tegen hun dominante vaders en gedienstige moeders, waar ze rebelleren en hun ouders soms knettergek maken, daar is de ‘echte’ ‘Phil’ uit The Facts ‘een heel gezeggelijke, brave, betrouwbare jongen met brave, betrouwbare vrienden’. En benauwenis? Hij herinnert zich alleen hoe warm en liefdevol het vroeger thuis was.

  • De rest van dit artikel is alleen beschikbaar voor ingelogde abonnees. Zij kunnen hier inloggen om verder te lezen.
  • Als u al een abonnement op De Groene Amsterdammer hebt maar nog geen gebruikersnaam en wachtwoord, dan kunt u contact opnemen met de administratie via abonnementen@groene.nl of bellen naar 020-5245555.
  • Nog geen abonnee? Klik hier om de abonnementen te bekijken of neem voor slechts 4,50 euro week-toegang tot het gehele digitale archief en lees De Groene van deze week tevens in pdf op uw scherm of iPad.

Beeld: Sam Falk / The New York Times / HH

Philip Roth, Princeton University, 1964