Piepelen

Kabinetsdeelname is voor het CDA tot nu toe pijnlijk geweest. Ten koste van wat willen de christen-democraten vasthouden aan de macht? Misschien heeft de partij juist wel baat bij nieuwe verkiezingen.

Omdat Geert Wilders bij aanvang van de Catshuis-onderhandelingen over een fors pakket aan nieuwe bezuinigingen ook het onderwerp immigratie en integratie weer op de agenda zette, heb ik de brief uit de zomer van 2010 erbij gepakt van oud-cda-bewindsman Ab Klink. Het is de beruchte brief waarmee mede-onderhandelaar Klink aanvankelijk de formatiegesprekken tussen vvd, cda en pvv opblies; maar die werden weer hervat toen Klink zijn Kamerlidmaatschap opzegde. ‘Het ­gedoogakkoord’, schreef Klink, 'bindt immers weliswaar drie partijen in het parlement, maar het beleid zal ook de samenleving moeten kunnen binden. Ik vraag me echter sterk af of dit kan als de pvv het kabinet voortdurend op zijn motieven zal uitdagen en tegengestelde doelstellingen gaat propageren… Beleid kan niet én perspectief bieden én tegelijkertijd aangrijpingspunt zijn om uit te sluiten.’

Dat was toen nog theorie. Een aanname van Klink, waarvoor hij op een tumultueus partijcongres steun kreeg, maar geen meerderheid. De meeste cda'ers lieten zich destijds overtuigen door hoofdonderhandelaar Maxime Verhagen. Ze gingen mee in het idee dat er geen alternatief voor dit minderheids­ka­binet met gedoogsteun zou zijn en het cda verantwoordelijkheid moest nemen voor de regeerbaarheid van het land. Ze kozen ervoor de aanname te volgen dat het cda na de verkiezingsnederlaag zo toch veel van zijn beleid zou kunnen verwezenlijken, terwijl het anders in de oppositiebankjes de wonden had zitten likken. Korter gezegd: het cda liet zich verleiden door de macht.

Inmiddels hebben de christen-democraten anderhalf jaar ervaring opgedaan. Klinks theorie kan nu worden getoetst aan de praktijk. De conclusie kan niet anders zijn dan dat de kabinetsdeelname voor het cda verre van pijnloos is.

De affaire-Mauro werd pijnlijk, omdat de oppositie gebruikmaakte van het gegeven dat van vvd, pvv en cda alleen de laatste een achterban heeft die het uitzetten van de jonge asielzoeker niet had gepikt. Dat van het verbod op een tweede paspoort vooral de Nederlandse expats de dupe zullen worden, is de groteske uitkomst van het pvv-idee dat twee paspoorten de loyaliteit aan Nederland ondergraaft, een idee dat hetcda niet deelt, maar waarvan de consequentie wel wordt uitgevoerd door cda-minister Liesbeth Spies. De pogingen om, onder druk van de pvv, in de EU de immigratiemogelijkheden terug te dringen, stuiten op regels en verdragen, waardoor het leuren ermee door cda-minister Gerd Leers bij andere landen van de Europese Unie iets gênants krijgt. En het Polen-meldpunt van de pvv was een dieptepunt waarvan menig cda'er het schaamrood op de kaken kreeg.

En nu wil Wilders in ruil voor eventuele ingrepen in de hypotheekrenteaftrek, de zorg of de arbeidsmarkt nóg verder gaan. Allereerst is er de vraag wat er nog uit de kast gehaald kan worden om de immigratie verder in te dammen zonder dat het absurde en bij voorbaat onhaalbare maatregelen worden. Maar, ook niet onbelangrijk, is de vraag wat het cda nog voor zichzelf kan verantwoorden. Willen de christen-democraten nog een keer hun ziel verkopen in ruil voor regeringsmacht? Behalve dat het cdainmiddels weet hoe het is om te regeren met de hete pvv-adem in de nek, is er bij de partij zelf ook een aantal zaken veranderd die een rol gaan spelen bij het beantwoorden van bovenstaande vraag. Zo is de belangrijkste cda-onderhandelaar in het Catshuis, Verhagen, niet de beoogde nieuwe partijleider, waardoor zijn woord intern aan invloed heeft ingeboet. Dat maakt het makkelijker voor fractieleden, bestuursleden en achterban om zich vrijer tegenover hem op te stellen. Ook is er een nieuwe partijvoorzitter, Ruth Peetoom, een vrouw die niet over zich heen laat lopen. Ze wil, daarin gesteund door een enthousiaste achterban, dat haar partij een koers vaart waarin wordt gekozen vóór Nederland als een land waarin ambitieuze immigranten welkom zijn, en vóór de Europese Unie. Dat laatste is een tweede cruciaal punt waarop het botst met de pvv. Als Wilders EU-verdragen opzij zou willen zetten om de immigratie verder in te dammen, zal Peetoom niet anders kunnen dan een dikke streep trekken. Of ze dat in Limburg nu al hardop heeft gezegd of niet.

Klink waarschuwde er destijds niet alleen voor dat de gedoogconstructie met de pvvgeen perspectief bood voor de toekomst van de christen-democratie, maar zag dat perspectief ook niet voor Nederland. Nu de noodzaak om de economie te hervormen door de crisis des te groter is, moeten ook die woorden de cda-achterban achteraf profetisch in de oren klinken. De sociaal-economisch behoudzuchtige pvv, die bovendien met zijn Polen-meldpunt de Nederlandse handel schaadt, is niet de ideale partner om zaken voortvarend en met een oplossings­gericht verhaal aan te pakken. Ook de toekomst van Nederland zou een rol moeten spelen bij de beoordeling van de uitkomst van het Catshuis-beraad door het cda. Ook op dit punt geldt: ten koste van wat willen de christen-democraten vasthouden aan de macht?

Een Haagse wet luidt dat wie een kabinet opbreekt, daarvoor moet betalen. Het is een veelgebruikt argument om geen kabinets­crisis te veroorzaken. Maar het cda weet door de uitslag van de laatste verkiezingen dat deze wet niet altijd opgaat. Het waren de christen-­democraten die met een fors zetelverlies betaalden voor de val van het kabinet-Balkenende IV, niet de pvda die de val veroorzaakte.

In Den Haag wordt dezer dagen vaak gezegd dat geen van de drie onderhandelende partijen én Nederland bij verkiezingen iets te winnen zou hebben. Niet alleen voor Nederland is dat maar de vraag, ook voor het cda. Gezien de huidige, slechte peilingen zouden de christen-democraten wel eens baat kunnen hebben bij een kabinetscrisis. De partij kan dan een nieuwe leider lanceren, de vernieuwde koers ook daadwerkelijk inhoud geven en voluit op het eigen orgel gaan.