Pil of poolslip?

Mevrouw slordig met de pil en meneer een afkeer van het condoom? Recent Frans onderzoek bewees wat de Indianen al eeuwen wisten: opgewarmde ballen zijn een prima alternatief.

SINDS DE INTRODUCTIE van de pil zijn seksuele relaties een stuk vrijer geworden en werd het moederschap meer en meer een vorm van bewuste familieplanning. Industrie en wetenschap hebben zich echter eenzijdig gericht op de vrouwelijke vruchtbaarheid en anticonceptie en mannen laten de voorbehoeding graag aan vrouwen over. Weliswaar maakte het condoom in het kielzog van de aids-epidemie zijn herintrede, maar een condoom biedt in de eerste plaats bescherming tegen infecties. Behalve sterilisatie bestaat er nog steeds geen acceptabele vorm van mannelijke anticonceptie. Maar de eerste prototypen van anticonceptieve onderbroeken wachten in Frankrijk op hun marktintroductie.
Aan het eind van de jaren zeventig kwamen in verschillende Franse steden groepen mannen bijeen om samen te discussieren over vaderschap en anticonceptie. Ardecom (Association pour la Recherche et le Developpement de la Contraception Masculine) was een antwoord op de vrouwengroepen die sinds de jaren zestig overal waren ontstaan. In de Ardecom-groepen experimenteerden mannen naar hartelust met uiteenlopende vormen van anticonceptie. Volgens Ardecom kwam het zoeken naar mannelijke voorbehoedmiddelen enerzijds voort uit schuldgevoel. Anderzijds bestond behoefte aan zeggenschap over de eigen vruchtbaarheid, zonder daarbij afhankelijk te zijn van het condoom.
Wetenschappers werken al jaren aan een pil voor de man. Maar alle experimenten met hormonen stuiten op het probleem van het testosteron, het mannelijk hormoon dat onmisbaar is voor talloze functies in het lichaam. De mannelijke pil stopt de hormoon- en spermaproduktie en is daarmee een doeltreffende vorm van anticonceptie, maar testosteron is onontbeerlijk en daarom moet de mannelijke pilslikker het in de vorm van cremes op de borst smeren.
De Ardecom-groep in Toulouse had weinig op met de hormonale experimenten die in andere groepen werden uitgevoerd. De groep zag geen heil in deze farmaceutische escapades en was beducht voor de bijwerkingen van deze preparaten. Bij sommige hormonale cremes bracht de man via lichaamscontact testosteron op het vrouwelijke lichaam over en kreeg de vrouw last van haargroei en andere bijwerkingen.
ANDROLOOG ROGER MIEUSSET is een pionier van het eerste uur en vertelt dat een tiental jongens in Toulouse een autonome vorm van anticonceptie voorstond. Mieusset: ‘We wilden niet afhankelijk zijn van de medische sector. We wilden zelf iets uitvinden en niet als ratten opdraven voor de proefjes van de medische wetenschap. Om ons te onderscheiden van de andere Ardecom-groepen noemden we onszelf Garcom, Groupe Autonome pour la Recherche de la Contraception Masculine. We wilden experimenteren met een soort ballenwarmer, of mooier gezegd met de hyperthermie van de testikels. We wisten dat bij opwarming van de testikels de spermaproduktie drastisch afneemt. Als arts had ik daar al het een en ander over gelezen. Bijvoorbeeld over een Japanner die een stoel had ontworpen waarin een bakje warm water kon worden geplaatst om de testikels in op te warmen. Het was ons bekend dat een temperatuurstijging van de testikels met een tot twee graden de produktie van spermatozoa ernstig belemmert. Indianen maakten gebruik van deze eenvoudige vorm van anticonceptie en warmden hun testikels regelmatig op in de zon. Verder zijn de temperatuureffecten op de vruchtbaarheid bekend van koortspatienten en van sommige beroepsgroepen die voortdurend in een warme omgeving werken. Bij warme bakkers komt steriliteit bijvoorbeeld vaker voor dan gemiddeld.
Het opwarmen van de testikels was voor ons dus een mogelijke vorm van anticonceptie. Alleen moesten er nog heel wat praktische problemen worden opgelost. Het was onontgonnen terrein. Behalve wat Amerikaanse onderzoeken met goed geisoleerde onderbroeken was er weinig over bekend. De andere Ardecom-groepen begrepen weinig van onze ideeen en noemden ons een stelletje onverantwoordelijke anarchisten. Terwijl wij die hormonale experimenten juist onverantwoord vonden. Wij waren die rare radicalen uit Toulouse.
Ironisch genoeg kwam een groot gedeelte van onze informatie over de hyperthermie uit de archieven van Ardecom in Parijs. Begin jaren tachtig zat een van onze groepsleden daar. Hij werkte voor het elektriciteitsbedrijf en tijdens de kantooruren experimenteerde hij met een eigengemaakte ballenwarmer. In zijn onderbroek had hij een verwarmingselement ingebouwd en op kantoor tapte hij acht uur lang stroom van het lichtnet. Een goed systeem dat later nog door vijf jongens in Nantes is toegepast. Toch moet je opletten met dit soort methoden, want bij te hoge temperaturen word je voorgoed onvruchtbaar. Bovendien is het weinig comfortabel om de hele dag met zo'n verwarmingsapparaat rond te lopen.
Onze groep in Toulouse zocht naar een veilige en comfortabele methode die te allen tijde omkeerbaar is. De enige correcte methode leek die met een aangepaste onderbroek waarin de testikels matig en geleidelijk worden opgewarmd. In die tijd kwamen we wekelijks bij elkaar om de nieuwste vondsten te demonstreren. Het idee dat je de testikels omhoog kunt stoppen kwam van een van de groepsleden, een agrarier die op zijn tractor deze sensatie had ondergaan. Het gebeurt regelmatig dat de testikels in een vreemde houding of omgeving spontaan omhoog kruipen in de lieskanalen. Op deze plaats in het bekken houden de testikels zich na de geboorte gemiddeld nog een jaar lang schuil voordat ze in het scrotum zakken. Dat wisten we allemaal, maar geen van ons was op het idee gekomen dat dit tevens een ideale plek zou kunnen zijn om de testikels tot lichaamstemperatuur op te warmen. Het scrotum stelt immers alles in het werk om de zaadfabriek zo'n twee graden beneden de lichaamstemperatuur te houden. Op het moment dat je de testikels in de lieskanalen brengt, stijgt de temperatuur bijna twee graden. Genoeg om geleidelijk aan de spermaproduktie te stoppen. Nu moesten we nog een comfortabele methode vinden om de testikels een groot gedeelte van de dag omhoog te houden. We hebben van alles geprobeerd. Met bretels, met banden om het middel. Uiteindelijk bleek een damesslipje het beste te werken. Waar in de herenonderbroek de gulp zit, hadden we in het vrouwenondergoed een gat gemaakt dat we op de naaimachine netjes hadden afgerond. Door dit gat trokken we de penis en het lege scrotum en de testikels schoten vanzelf omhoog naar hun warme plek dichtbij het lieskanaal. Iedereen knutselde aan z'n eigen slip.
In 1980 zijn we met zeven jongens in Toulouse aan het experiment begonnen. We hadden een lokaal ingericht waar we bijeenkwamen en voorlichting gaven. De spermabank van Cecos (Centre d'Etudes de la Conservation des Spermes Humaines) verschafte de nodige medische voorzieningen die door het ziekenfonds werden vergoed. We moesten maandelijks een spermogram maken om de hoeveelheid spermatozoa in het ejaculatievocht te controleren. Dat deed de spermabank allemaal gratis. Cecos was bijzonder geinteresseerd omdat ons experiment misschien een nieuw licht kon werpen op het probleem van de mannelijke steriliteit waar zij in hun kliniek veel mee te maken hebben. We weten nu dat een derde van de onvruchtbare mannen die bij Cecos aanklopt aan spontane hyperthermie van de testikels lijdt. Een probleem dat vaak eenvoudig met afkoeling kan worden verholpen.
Verder was er een professor in Parijs bijzonder geinteresseerd in onze resultaten. Hij was op de hoogte van de verschillende experimenten van Ardecom en betreurde het dat de meeste groepen geen aantekeningen maakten van hun ervaringen. Hij wilde niet dat onze experimenten ook verloren zouden gaan en adviseerde mij om op het onderwerp van de hyperthermie te promoveren. Ik heb zijn raad ter harte genomen en heb het experiment van onze groep in Toulouse nauwkeurig opgetekend in een proefschrift, dat ik in 1983 voor de Universiteit in Toulouse heb verdedigd.’
IN ZIJN PROEFSCHRIFT over mannelijke anticonceptie door verwarming van de testikels bespreekt Mieusset de literatuur die over dit onderwerp te vinden is. Het gaat dan vooral om experimenten met ratten, varkens, rammen en konijnen, die aantonen dat verwarming van de testikels de produktie van sperma aanzienlijk belemmert. Er zijn maar enkele experimenten met mannen bekend. Daarbij worden de testikels op uiteenlopende manieren opgewarmd: in de sauna, in bad, in geisoleerd ondergoed of door een lamp van 150 watt.
Bij de methode van Rock en Robinson (1967) draagt een tiental mannen gedurende acht weken een geisoleerde onderbroek. Na een week of zes daalt de spermaproduktie tot veertien procent van de oorspronkelijke hoeveelheid. Vijf weken nadat de mannen weer hun gewone ondergoed hebben aangetrokken, draait de spermafabriek weer op volle toeren en is de produktie zelfs verdubbeld ten opzichte van de uitgangssituatie. Rock en Robinson concluderen dat met een langdurige en geringe verwarming een relatief eenvoudige en goedkope methode van anticonceptie te bereiken is. De anticonceptiegroep in Toulouse liet zich inspireren door dit resultaat.
Roger Mieusset heeft de zeven mannen uit Toulouse met hun aangepaste damesslips ruim een jaar gevolgd en de resultaten in zijn proefschrift verwerkt. De promovendus was zelf een van de proefpersonen. De spermogrammen van Cecos gaven maandelijks nauwkeurige gegevens over het volume van het ejaculaat, het aantal spermatozoa, het aantal mobiele spermatozoa, de vitaliteit (aantal levende spermatozoa) en de morfologie (afwijkingen). Na een week of tien was de spermaproduktie tot een kwart gedaald en na de dertigste week was het aantal spermatozoa nog maar een tiende van de normale produktie. Daarvan was nog maar de helft mobiel en vruchtbaar. Bovendien had ongeveer vijftig procent van de spermatozoa vormafwijkingen. Het volume van het ejaculaat bleef constant en er veranderde niets aan de produktie van testosteron. De veiligheidsdrempel voor de vruchtbaarheid lag rond de miljoen spermatozoa per milliliter ejaculatie. In het experiment bleven alle mannen het grootste gedeelte van de tijd boven deze spermadrempel. Slechts een van de zeven bleef ruim drie maanden in de veilige marge en was in die tijd onvruchtbaar. De damesslip was dan ook niet erg betrouwbaar. Een van de partners van de proefpersonen raakte zelfs zwanger tijdens het experiment.
In Cairo deed een arts ongeveer tegelijkertijd een vergelijkbaar experiment, dat Mieusset nogal tegen de borst stuit. De Egyptische androloog naaide bij 28 mannen de testikels in het lichaam. Dit paardenmiddel blijkt zeer doeltreffend, maar zal in Europa geen vrijwilligers vinden. Mieusset: 'In onze groep werkten we louter voor onszelf. We waren geen proefkonijnen voor de wetenschap.’
BEGIN JAREN TACHTIG kwam Dominique Demail in contact met de anticonceptiegroep in Toulouse. Hij was op zoek naar een eigen vorm van anticonceptie. Hij kwam steeds vaker in aanraking met vrouwen die problemen hadden met de pil of maar wat aan rommelden ('oh god, alweer vergeten’). Demail: 'Ik had geen zin meer om er steeds naar te moeten vragen. Condooms vind ik niets, dus ik moest iets anders vinden.’
Vanaf 1984 oefende Dominique wat met de damesslip. Hij paste deze met elastieken een beetje aan, zodat de testikels beter op hun plaats bleven. Al snel kwam hij met opmerkelijke resultaten. Demail: 'Ik was de eerste die met dit systeem geen sperma meer produceerde en azoosperm was. Dat was in eerste instantie even schrikken. In overleg met de anderen in de groep ben ik toen even gestopt om te kijken hoe snel de produktie weer op gang kwam. Daarna ben ik weer verder gegaan. Alleen wilde ik het systeem nog verder verbeteren. De spermaproduktie is namelijk erg grillig. Je kunt het ene moment ruim onder de veiligheidsdrempel zitten en een week later een piek hebben en toch vruchtbaar zijn. Om honderd procent veilig te zijn moet je azoosperm zijn, zodat je zelfs bij een produktiepiek niet boven de miljoen spermatozoa uitkomt. Om dat te bereiken moeten de testikels hoger in het lichaam. In 1986 heb ik een nieuwe slip gefabriceerd. Het is een gewone herenonderbroek met een rubberen ring die door een elastiek op z'n plaats wordt gehouden. In deze nieuwe slip zitten de testikels net even hoger dan in die damesslip van de groep in Toulouse. Daardoor blijven ze warmer en zijn de resultaten veel betrouwbaarder. Ik gebruik mijn slip, met tussenpozen, al meer dan vijf jaar als anticonceptie. Hij is volkomen veilig, mits je regelmatig een spermogram laat maken om de zaak in de gaten te houden.’
Dominique is een eenzame voorvechter van een uiterst eenvoudige en goedkope wijze van voorbehoeding. De meeste jongens denken dat ze door die slip hun mannelijkheid verliezen, dat ze nooit meer aan hun ballen kunnen krabben, dat ze de baard weer in de keel zullen krijgen of impotent zullen worden. Terwijl het systeem juist erg comfortabel en veilig is. Je draagt de slip net als een doodgewone onderbroek of zo'n nieuwerwets boxershort. Als je naar bed gaat trek je hem gewoon uit, net als ieder normaal mens z'n onderbroek 'savonds netjes over de leuning van de stoel hangt. En ook bij het vrijen hoef je hem niet aan te houden. Potentie en libido blijven als vanouds en ook de ejaculatie is volkomen normaal. Als je dan toch kindertjes wilt maken, hang je de slip in de kast en na drie maanden draait de hele zaadproduktie als nooit tevoren.
Kortom, het ideale voorbehoedmiddel. Maar volgens Dominique Demail is er gewoon geen vraag naar: 'Er valt niets aan te verdienen. Mannen laten de voorbehoeding en voortplanting liever aan de vrouwen over. Voorlopig schijnt anticonceptie bij uitstek een vrouwenzaak te zijn.’
DE VRAAG WAAROM de slip niet aanslaat bij een groter publiek beantwoordt Louis Bujan, een collega van Roger Mieusset, met een wedervraag: 'Wanneer begin jij ermee?’ Goede vraag natuurlijk. Mieusset: 'De ballen van de man zijn een gevoelig onderwerp. Daar valt niet mee te sollen.’ Toch is er volgens Bujan wel degelijk vraag naar mannelijke anticonceptie. Bujan: 'Er komen dagelijks mannen bij Cecos die zich willen laten steriliseren omdat ze geen andere oplossing weten.’ Bij het op grote schaal invoeren van de hyperthermie als vorm van anticonceptie moeten we vooral denken aan isolerend ondergoed. Mieusset: 'De onderbroek van Demail zul je niet zo gauw in de winkel tegenkomen. Het omhoogstoppen van de testikels is in onze cultuur veel te beladen. Opwarming door isolatie kan er misschien nog net mee door. Een goed geisoleerde slip polaire op de herenafdeling van een warenhuis is dan niet ondenkbaar. Als we eenmaal in staat zijn om naast de hoeveelheid ook de kwaliteit van de spermatozoa te beinvloeden, zijn dit soort toepassingen heel goed mogelijk. Uit recente experimenten met rammen begrijpen we sinds kort een stuk beter de werking van de epididyme, een soort kanaaltje rondom de testikels. Daarin worden de spermatozoa opgeslagen en gemobiliseerd. Wanneer we de epididyme verwarmen, blijven bijna alle spermatozoa immobiel en onvruchtbaar. We zoeken nu naar een geschikt isolatiemateriaal waarmee we op het scrotum alleen de epididyme verwarmen. Dat materiaal is in een slip eenvoudig in te passen. Als we op deze manier de vruchtbaarheid doeltreffend kunnen beinvloeden, is de slip polaire een bijzonder toegankelijke vorm van anticonceptie.’
Voorlopig stellen Mieusset en Bujan hun kennis bij Cecos vooral in dienst van onvruchtbare mannen. Mieusset: 'Bij een derde van hen is het probleem te wijten aan een spontane hyperthermie van de testikels. We gebruiken in die gevallen een aangepaste slip om de testikels met water af te koelen. Deze Amerikaanse methode is niet erg comfortabel en daarom werken we in Toulouse aan een apparaatje waarmee we de temperatuur in de onderbroek nauwkeurig kunnen regelen. Met het koelsysteem in deze slip kunnen vele onvruchtbare mannen geholpen worden. Het leuke is dat het apparaat ook kan verwarmen en dus als anticonceptie kan dienen. Ironisch genoeg krijgen we het geld alleen voor het steriliteitsonderzoek en niet voor de experimenten met anticonceptie. Toch komt veel van de kennis over steriliteit juist voort uit onze onderzoeken naar anticonceptie.’