Barbara Wiedemann

Plagiaataffaire

Barbara Wiedemann, Paul Celan — Die Goll-Affäre: Dokumente zu einer ‹Infamie› Uitg. Suhrkamp, 925 blz., ƒ124,45

De uit Roemenië afkomstige, joodse dichter Paul Celan (1920-1970) geldt tegenwoordig als een van de grootste, zo niet dé grootste Duitstalige dichters van de twintigste eeuw. Zijn Todesfuge is hét literaire monument voor de jodenvervolging. De vier maal in dit gedicht voorkomende zinsnede «der Tod ist ein Meister aus Deutschland» is zelfs afge sle ten tot cliché.
Het ontwortelde en getormenteerde leven van Celan, wiens familie door de nazi’s was vermoord en die zelf ternauwernood had weten te ontkomen, werd in de jaren vijftig en zestig nog eens extra vergald door de zogenoemde Goll-affaire. Eind 1949 had Celan in Parijs de dichter Yvan Goll ontmoet. De uit de Elzas afkomstige Goll schreef in zowel het Frans als het Duits, maar voelde zich als dichter in die laatste taal enigszins onzeker. Vandaar dat hij blij was dat Celan, om wiens lot hij zich bekommerde, zijn werk wilde corrigeren en waar nodig vertalen.
Enkele maanden later stierf Goll. Diens weduwe, Claire Goll, kwam na een paar jaar met de beschuldiging dat Celan, die naam als dichter begon te maken, vertalingen van gedichten van haar man onder eigen naam gepubliceerd had. Ook zouden Celans overige gedichten niet veel meer dan plagiaat zijn. In haar in 1976 verschenen memoires, Alles is ijdelheid (Privé-domein), beschuldigde ze Celan bovendien van poging tot verkrachting.
Begin jaren zestig nam de plagiaataffaire het karakter van een hetze aan, waarbij het antisemitische karakter van sommige aanvallen onmiskenbaar was. Wiedemann heeft alle documenten die voor deze affaire van belang zijn verzameld, geordend en geannoteerd. Uit deze voorbeeldige uitgave blijkt zonneklaar dat van plagiaat geen sprake is en dat Claire Goll het «bewijsmateriaal» vervalst heeft. Voor de liefhebbers van Celan is vooral van belang dat uit dit boek duidelijk wordt dat deze onverkwikkelijke affaire een zwaar stempel heeft gedrukt op het latere werk van de dichter.