Buitenland

Plan

Deze Amerikaanse verkiezingen vormen het sluitstuk van een periode van honderd jaar, waarin eerst de opkomst en toen de hegemonie van de VS de wereldgeschiedenis kleurden. Nu beleven we het begin van het einde van deze Amerikaanse eeuw. Dat gaat zoals het ooit begon: met een president vol emotie maar zonder plan. De suspense van verandering zonder een helder zicht op plot, patroon of raamwerk, een afbraak van de bestaande orde zonder te weten wat ervoor in de plaats komt.

Honderd jaar geleden begonnen de even magische als onheilspellende ‘Goldenen Zwanziger’. Er zou een nieuwe tijd beginnen, omdat het moest. Vier jaren van wrede en hopeloze oorlog waren vanaf 1918 ook nog eens bekroond met twee jaar collectieve ademnood, koorts en dood door de ‘Spaanse griep’. Deze laatste pandemie voor Covid-19, die woedde in 1918 en 1919, stapelde miljoenen doden boven op de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog. Daarna moest er iets nieuws komen.

De Amerikaanse journalist Walter Lippmann deed verslag van de constructiewerkzaamheden, direct vanaf de bouwplaats in Versailles, waar de vredesbesprekingen plaatsvonden. Lippmann zou uitgroeien tot een icoon van de Amerikaanse journalistiek. In 1919 vatte hij de Europese atmosfeer bondig samen in kansen en bedreigingen: ‘De mensen zullen gewelddadige hoop prefereren boven de verschrikkingen van de wanhoop.’ In die zin lag een opdracht verscholen. Een opdracht die verloochend zou worden in de nieuwe wereld in aanbouw.

Maar eerst zouden nieuwe verwachtingen de toekomst van depressie en oorlog nog een tijdlang aan het zicht onttrekken. De tijd was ernaar. De twintiger Lippmann was bepaald niet de enige jonge Amerikaan in Parijs. De geopolitieke ‘coming-out party’ van de Verenigde Staten, zoals de vredesbesprekingen in Versailles in zijn kringen bekend stonden, wilde je niet missen. Dit ging om meer dan werk of vakantie. In de heropening van de wereld, na oorlog en quarantaine, hoorde Lippmanns generatie het geluid van een Amerikaanse roeping. Maar deze geprivilegieerde rising stars vertegenwoordigden het land niet. Nog niet.

Het Parijs van 1919 is het Brussel van nu en Moskou blijft Moskou

Terwijl Woodrow Wilson een laatste halfslachtige poging deed om iets van een daad te voegen bij de wervende woorden die hij had gebruikt om zijn land de grote Europese oorlog in te leiden (‘to make the world safe for democracy’), vroeg Lippmann zich af wat deze Amerikaanse president werkelijk tot stand bracht rond ‘Versailles’: ‘Wilson heeft een ideaal, maar heeft hij ook een programma?’ De vraag stellen was hem beantwoorden. De gevolgen hiervan zouden voelbaar worden, vooral in Europa.

Na de Eerste Wereldoorlog hield Amerika zich uiteindelijk toch afzijdig in Europese kwesties. Het was als een ontkenning van de toekomst, terwijl de toekomst gebouwd werd. Lippmann registreerde al in 1919 wat er gaande was: ‘Een nieuw Europa zal ontstaan. De enige vraag is of het zal worden georganiseerd vanuit Parijs, of verward vanuit Moskou.’ Het gebeurde allebei en allebei niet. De simpele of-of elegantie van de Amerikaanse analyse van Lippmann paste nog niet op de grillige Europese werkelijkheid. Nog niet. Op Wilsons halfslachtigheid volgde Europese halfslachtigheid, en uiteindelijk een nieuwe oorlog van ongekende horror.

Pas daarna kwam er een Amerikaans plan: Europa zou worden georganiseerd vanuit Washington, Amerikaans, te beginnen in West-Europa. Lippmann en zijn generatiegenoten wisten waarom.

Deze uitplaatsing van ‘de organisatie van Europa’ bracht veel, maar verdoezelde ook. Dat blijkt nu. Lippmanns ‘enige vraag’ voor het ‘nieuwe Europa’ van na 1919 heeft nauwelijks aan actualiteit ingeboet. Ook nu draait het om de keuze tussen organisatie en verwarring en heeft de Amerikaanse president geen plan; het Parijs van toen is het Brussel van nu en Moskou blijft Moskou. Net als toen schrikt Europa vooral van deze waarheden als koeien.

Voor Europa waren de Obama-jaren te vaak als een misleidende echoput, waaruit stemmen klonken uit een vervlogen tijd van Amerikaanse plannen voor de wereld en de mensheid. Als iemand een ruw einde heeft gemaakt aan zalvende Amerikaanse echo’s ter bevordering van de Europese zielenrust, dan is dat wel de huidige Amerikaanse president. Europa had beter moeten weten: Parijs, Brussel en Moskou zullen altijd Europese steden blijven, Washington niet. Voor Europa draaien deze Amerikaanse verkiezingen daarom om een oude vraag, maar dan anders: is er een plan? Niet in Washington, maar in Brussel.