Rusland De nieuwe Koude Oorlog

‘Poetin wil vooral gevreesd worden’

De akelige echo’s uit het sovjettijdperk klinken steeds luider in Rusland: politieke repressie, gemuilkorfde media en een oppermachtig Kremlin. Journalist en schrijver Edward Lucas slaat alarm.

‘ER IS EEN NIEUWE Koude Oorlog uitgebroken. En als Europa die dreiging niet ernstig neemt en doet alsof haar neus bloedt, zal de prijs die ze later moet betalen hoger zijn. Misschien wel zo hoog dat ze het niet meer zal kunnen opbrengen’, zegt Edward Lucas, die al meer dan twintig jaar Centraal en Oost-Europa verslaat voor The Economist en in 2008 het boek The New Cold War: Putin’s Russia and the Threat to the West publiceerde. Volgens hem zijn opmerkingen van Wladimir Poetin of de huidige president Dimitri Medvedev over het uiteenvallen van de Sovjet-Unie - 'de grootste geopolitieke catastrofe van de twintigste eeuw’ en 'een echte tragedie voor het Russische volk’ - geen onschuldige uitspraken. Ze maken deel uit van een rigide en bewuste politiek van het Kremlin om Rusland terug op de geopolitieke kaart te zetten.
Alle middelen zijn geoorloofd: 'vriendschappen’ met onberekenbare dictaturen, een autoritair en bureaucratisch kapitalisme, endemische corruptie, een oneerlijk rechtsstelsel en het intimideren van voormalige sovjetrepublieken. Edward Lucas trekt aan de alarmbel.
Wat is er veranderd in Rusland sinds Poetin in 2000 aan de macht kwam?
Edward Lucas: 'Aan de oppervlakte is Rusland een stabiel land geworden. De anarchie en chaos van de jaren negentig lijken bezworen. Maar die oppervlakkige schijn van stabiliteit bedriegt. In werkelijkheid gaat het bedroevend slecht met Rusland. Het experiment van Poetin om van Rusland een modern en machtig land te maken, is totaal mislukt. En het gaat van kwaad naar erger. Anders dan sommige mensen denken, is Rusland helemaal niet op weg om een open en democratische samenleving te worden. Vrije en eerlijke verkiezingen zijn er niet, de media liggen aan banden, er is geen civil society of maatschappelijk middenveld en de wijdverspreide corruptie is niet zomaar een deel van het systeem - ze is het systeem. Dat steeds meer Russen, ondanks de toenemende onderdrukking en intimidatie door de staat, het aandurven om te betogen en hun ongenoegens te uiten, is veelzeggend.’
Hoe verklaart u dan de enorme populariteit van Medvedev en Poetin?
'Ik heb mijn twijfels bij opiniepeilingen. In Rusland, waar de staat bijna alle geledingen van de maatschappij nauwlettend in de gaten houdt, is het bijzonder moeilijk om echt betrouwbaar onderzoek te doen. Zo kijken bijna alle Russen naar de door het Kremlin gecontroleerde staatszenders. Die staatszenders bepalen de beeldvorming over de machthebbers. Kritische geluiden zul je daar niet horen, integendeel. Een andere verklaring is dat de Russen absoluut niet terug willen naar de jaren negentig, toen het land in een deplorabele staat verkeerde. Dan liever Poetins strakke en ogenschijnlijk efficiënte manier van regeren. Maar opnieuw: ik betwijfel of de Russen echt tevreden zijn met hun leiders en de richting die het land op gaat.’
Zullen de huidige hervormingen van president Medvedev daar verandering in brengen?
'Hervormingen? Ik weiger resoluut om die term te gebruiken. Er zijn helemaal geen hervormingen in Rusland. De discussie die het Kremlin hierover op gang wil brengen is een symptoom van de ziekte. Het is een rookgordijn, niets meer. Sinds Medvedev in 2008 tot president is gekozen, is er ondanks zijn liberaliseringbeloftes helemaal niets veranderd in Rusland. Politieke tegenstanders zitten nog steeds opgesloten zonder eerlijk proces, vooraanstaande journalisten worden koelbloedig vermoord en overheidscorruptie is nog steeds de norm. Nee, we mogen de beweringen van het Kremlin niet geloven. Rusland is nog steeds een autoritair regime dat streeft naar het behoud van de status-quo. Met andere woorden: Medvedev zal niets ondernemen wat de absolute heerschappij van het Kremlin in het gedrang kan brengen.’
Volgens u is er een nieuwe Koude Oorlog begonnen. Waarin verschilt die van de oude Koude Oorlog?
'De oude Koude Oorlog was zowel een ideologisch als een militair conflict tussen twee duidelijk afgebakende blokken: de Sovjet-Unie aan de ene kant en het Westen, met de Verenigde Staten voorop, aan de andere kant. De nieuwe Koude Oorlog daarentegen is niet militair van aard. Het is in essentie een ideologisch conflict, een botsing tussen een autoritair en corrupt kapitalisme enerzijds en een op recht en wet gebaseerde welvaartsdemocratie anderzijds. Maar net als de oude Koude Oorlog speelt de nieuwe zich hoofdzakelijk hier af, in Europa.’
Hoe wordt die nieuwe Koude Oorlog dan uitgevochten?
'Met geld. Geld is het belangrijkste en machtigste wapen van het huidige Rusland. Dankzij de enorme gas- en olievooraden heeft het Kremlin meer geld dan waar de Sovjet-Unie ooit van heeft durven dromen. Het nieuwe gevaar is veel subtieler dan tanks of nucleaire wapens. Iedereen wil namelijk meeprofiteren van Ruslands fabelachtige rijkdommen. Gerhard Schröder bijvoorbeeld, Duitslands voormalige bondskanselier, stapte uit de politiek om een zitje te bemachtigen in de raad van bestuur van de Russische gasreus Gazprom, een bedrijf met een uiterst bedenkelijke reputatie dat gerund wordt door het Kremlin. Tijdens de vorige Koude Oorlog waren dit soort samenwerkingen met het Kremlin en de KGB ongewoon en verdacht. Nu is dat blijkbaar normaal. Maar daardoor verloochenen we onze eigen liberale idealen. Nochtans zijn we het aan onszelf en aan de Russische bevolking verplicht om de internationale rechtsorde en de universele vrijheid van de mens hoog in het vaandel te blijven dragen. Want de Russische bevolking kijkt nog steeds in onze richting, in de hoop dat we het voor hen opnemen door het goede voorbeeld te stellen, in plaats van mee te heulen met het Kremlin.’

WAT ADVISEERT u de president van Europa, Herman Van Rompuy, en de hoge vertegenwoordiger voor buitenlandse zaken en veiligheid, Catherine Ashton?
'Twee zaken. In de eerste plaats moet Europa ondubbelzinnig duidelijk maken dat ze Ruslands neo-imperiale politiek in Oost-Europa absoluut niet tolereert. De pogingen van Rusland om te verhinderen dat voormalige satellietstaten, zoals bijvoorbeeld Georgië en Oekraïne, zich afscheuren van het ideologische moederland en toenadering zoeken tot het Westen, moeten streng veroordeeld worden. We moeten elk Oost-Europees land dat wil toetreden tot de Unie onze onvoorwaardelijke steun geven. Want als we hun geen duidelijk en realistisch tijdschema geven voor toetreding blijven ze in de greep van een bemoeierig en autoritair Rusland.
Een andere topprioriteit voor Europa is het monopolie doorbreken van de Russische energiemarkt. Brussel moet met één sterke stem spreken, wil ze zich bevrijden uit Ruslands versmachtende houdgreep. De huidige verdeeldheid onder de EU-lidstaten maakt het voor Rusland gemakkelijk om haar invloed te laten gelden en Europa volledig afhankelijk te maken van het dure en schaarse Russische gas. Die oneerlijke concurrentiestrijd, waarbij Europese richtlijnen schaamteloos met voeten worden getreden, moet onmiddellijk ophouden. Maar zolang er geen overkoepelend Europees energiebeleid is en sommige Europese landen bilaterale overeenkomsten blijven sluiten met Rusland zal het niet-liberale anticoncurrentiebeleid van het Kremlin zegevieren.’
Het Kremlin schrikt niet terug voor bondgenootschappen met dictaturen die weinig sympathie hebben voor het Westen. Is dit een bewuste strategie?
'Niet echt. Het is voornamelijk een geldkwestie. Rusland verdient ontzettend veel met wapenverkopen. Wie de koper is, is van marginaal belang. China en India zijn momenteel de grootste klanten. Maar ook minder kosjere regimes zoals Venezuela, Syrië, Soedan en Iran worden van moderne Russische wapens voorzien. Het is een puur opportunistische politiek. Wie betaalt, krijgt zijn waar. Wat nog maar eens bewijst dat het Kremlin zich helemaal niet bekommert om de promotie van vrede of veiligheid. In de nieuwe Koude-Oorloglogica staan de eigen nationale belangen voorop - of tenminste die van Poetin en zijn team. Het land streeft niet naar dezelfde democratische waarden waar het Westen zich het liefst mee geassocieerd ziet. Laten we van dat idee eindelijk afstappen.’
Denkt u dat Poetin in 2012 opnieuw als president gekozen zal worden?
'Ik kan dat niet met zekerheid zeggen, maar ik vrees dat de kans groot is. Te meer omdat hij nu al de facto de macht in handen heeft. Als hij dat wil, kan hij opnieuw de titel van president naar zich toetrekken. Populariteit is trouwens niet langer zijn voornaamste bekommernis. Hij wil vooral gevreesd worden. Wie het niet met hem eens is en als een bedreiging wordt gezien van het Kremlin voelt onmiddellijk de gesel van de macht. Dat zijn experiment om een groot en modern sovjetrijk te realiseren nu al hopeloos mislukt is, en het land verder aan het ontsporen is, zal zijn positie tragisch genoeg niet in gevaar brengen. Kijk maar naar president Robert Mugabe, die sinds 1980 over Zimbabwe regeert. Ondanks de aanhoudende internationale kritieken en het duidelijke economische mismanagement blijft Mugabe de onfeilbare machthebber. Het is een spijtige en tragische les: corrupte leiders kunnen lang aan het roer blijven.’