Hoofdcommentaar

Poetins gevaarlijke gelijk

Voor de gesproken versie: klik hier

Medium groene commentaar woedek

De campagne voor de presidentsverkiezingen in Rusland is begonnen. En hoe. In maart 2008 mogen ruim honderd miljoen Russen een nieuw staatshoofd kiezen. Veel variatie in het menu zal er vermoedelijk niet zijn. Maar nu al staat elke manoeuvre in het teken van de verkiezingen. Want president Vladimir Poetin kan volgens de grondwet niet voor een derde keer verkiesbaar zijn en dus moet er een opvolger worden voorgesorteerd.

Afgelopen weken hebben er maar liefst drie startschoten in deze campagne geklonken. Op de Münchner Konferenz für Sicherheitspolitik nam Poetin zaterdag 10 februari het Westen in het algemeen en de VS in het bijzonder de maat. ‘Ons wordt permanent de les gelezen over de democratie. Maar zelf willen zij, die ons onderwijzen, niet leren’, aldus Poetin in Beieren. Op donderdag 15 februari dreigde Rusland zich terug te trekken uit het inf-verdrag tegen middellange afstandsraketten van 1987 als de VS doorgaan met de opbouw van een antiraketschild in de voormalige buurlanden Polen en Tsjechië. En op 16 februari promoveerde Poetin zijn leeftijdgenoot Sergej Ivanov tot eerste vice-premier.

Keurig opgebouwd in één week, zo wekte Poetin de indruk dat hij zijn voorkeur voor zijn opvolger heeft bepaald: dat de nieuwe president een representant is van het militaire en gewapende machtsapparaat (de zogeheten ‘siloviki’) en niet van de technocratische staatsliberale fractie rond intussen tweede vice-premier Dmitri Medvedev. Want anders dan zijn voorganger Boris Jeltsin maakt Poetin van zijn personeelsbeleid geen puinhoop. In zeven jaar heeft hij maar een paar keer iemand op het hoogste niveau ontslagen, zoals premier Aleksandr Kasjanov in 2004 en ceo Rem Vjachirev van het staatsgasbedrijf Gazprom in 2001. De promotie van Ivanov is dus een serieuze indicatie dat er mogelijk geen dark horse komt.

Maar zijn dit ook aanwijzingen dat Rusland weer op confrontatie met het Westen uit is? Ja. Rusland is inderdaad klaar met het Westen. En eigenlijk heeft het daarin enigszins gelijk. Niet omdat het democratiseringsproces zo voorspoedig verloopt. Integendeel, elke maand worden de verworvenheden van de afgelopen twintig jaar een beetje meer gekneveld of zelfs om zeep geholpen. Kieswetten worden veranderd al naar gelang het uitkomt. Politieke partijen worden uitgesloten of met overheidsgeld juist opgericht. Belastingsinspecteurs vallen bij voorkeur binnen bij zakenlieden en organisaties die kritische geluiden laten horen. Journalisten worden gearresteerd, veroordeeld of vermoord. Onder Poetin, die bij zijn verkiezingen in 2000 een ‘geleide democratie’ beloofde en bij zijn herverkiezingen in 2004 weer wat meer ‘burgerlijke samenleving’, is Rusland een autoritaire commandostaat aan het worden.

Nee, Rusland heeft ‘geen ongelijk’, omdat het Westen sinds de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de ontmanteling van de Sovjet-Unie in 1991 op een godgeklaagde manier heeft verzaakt. De nieuwe wereldorde, die president Bush sr. toen aankondigde, heeft nooit vorm gekregen. Het Partnership for Peace was op de keper beschouwd een wassen neus, omdat de Navo zich er bij haar ledenwerving niet door liet temperen. Nadat het Westen de Koude Oorlog ook voor het democratisch welzijn der Russen had ‘gewonnen’, mochten de Russen niet meer jammeren. Een oude held als de anticommunist en panslavist Aleksandr Solzjenitsyn werd door de winnaars moeiteloos bij de mestvaalt van de geschiedenis gezet.

Aldus werd een- en andermaal duidelijk gemaakt dat de geopolitieke verhoudingen voortaan ‘unipolair’ zouden worden bepaald, dat wil zeggen, vanuit de VS. In de jaren negentig plaatste minister Jevgeni Primakov van Buitenlandse Zaken al zijn kanttekeningen. De bipolaire wereld was multipolair geworden, aldus de doctrine van Primakov, en dus moest Rusland vooral coalities sluiten om de macht van de Amerikaanse pool te mitigeren. Primakov sprak namens het Russische establishment, maar werd daarbuiten indertijd niet bijster serieus genomen. Dat Russische blauwhelmen een jaar later op eigen houtje oprukten naar Pristina in Kosovo om de Navo, die buiten Moskou om met bombarderen was begonnen, symbolisch te treiteren, werd afgedaan als een bagatel. Een vat olie kostte toen tien tot vijftien dollar. Moskou had dus geen cent te makken.

Maar nu de energieprijs is gestegen naar zestig dollar voor een vat olie, is datzelfde Moskou nog geen acht jaar later per saldo een van de rijkste steden ter wereld en heeft het zijn buitenlandse schulden afbetaald. De macht van het energiewapen, dat aan deze comeback ten grondslag ligt, wil het ook politiseren. Natuurlijk. Welk land heeft sinds de zondeval géén gebruik gemaakt van zijn sterke punten? Zelfs Nederland verkocht in de jaren zestig goedkoop aardgas aan Italië om te voorkomen dat deze Navo-partner gas in de Sovjet-Unie zou kopen. Het gejammer dat energie niet politiek mag zijn, is dan ook loos moralisme. Rusland is simpelweg in staat om machtspolitiek te bedrijven. Die politiek kan alleen maar politiek worden beantwoord, bijvoorbeeld door zijn lidmaatschap van de Raad van Europa zo serieus te nemen dat het ook om reden van mensenrechten kan worden ingetrokken.

Wat is dan wel het probleem? Het probleem is dat Rusland helemaal niet zo’n stabiele natie is als het Kremlin doet voorkomen, dat Rusland eerder een dreiging voor zichzelf vormt dan voor het Westen. Want ook als Poetin in 2008 op constitutionele wijze terugtreedt en zijn eigen opvolger uitkiest, die hij vervolgens door het volk pro forma laat kiezen, is continuïteit niet gegarandeerd. De ‘geleide democratie’ van Poetin is dan wel autoritairder dan het anarchisme van Jeltsin, het Russische kapitalisme is er niet minder ‘wild’ door geworden. Nog steeds, nee meer dan ooit sinds 1991 geldt de wet: wie politieke macht heeft, kan geld verdienen. Na het vertrek van Poetin begint de strijd om de posities dus weer van voren af aan, worden er nieuwe protégés benoemd aan de ruif. ‘Herverdeling’ heet dat in Rusland. Met als bijverschijnselen: onzekerheid, chaos en politieke repressie. En dan sluiten we voor de nachtrust maar even de ogen voor de consequenties van een Rusland dat over drie decennia door zijn olie- en gasvoorraden heen is en tegen die tijd dus ineens moet werken voor zijn geld. Wat dat betekent in een van oudsher patriottische en trotse staat, is helemaal niet te overzien.

Medium reactie

beeld: Milo