Pro-EU-protest voor het PiS-hoofdkwartier in Warschau, 10 oktober © Wojtek Radwanski / AFP / ANP

Geen geld voor regio’s die aanzetten tot haat tegen homo’s en transgenders. Met die boodschap bevroor de Europese Commissie in september 125 miljoen euro voor vijf Poolse lhbt+-onvriendelijke provincies. En als de provincies die zichzelf uitriepen tot ‘lhbt-ideologie-vrije zones’ hun resoluties niet zouden intrekken, dreigden ze zelfs miljarden mis te lopen.

Vier van de vijf provincies haalden bakzeil, daartoe aangezet door het regerende sociaal-nationalistische Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Het was voor het eerst dat Brussel een substantieel bedrag tegenhield voor Polen. En in dit geval heeft die aanpak dus gewerkt.

Jacek Kotula was initiatiefnemer van de ‘anti-lhbt+-resolutie’ in het provincieparlement van het conservatieve Podkarpacie. Hij snapt al die ophef niet. ‘Niemand zit met een knuppel achter lhbt’ers aan’, zegt hij in een dorp in de heuvels buiten de provinciehoofdstad Rzeszów. ‘Wij houden van alle mensen, vooral van mensen die de weg kwijt zijn, zoals lhbt’ers.’ Want dat is wat de rooms-katholieke kerk leert: voor lhbt’ers moet je bidden. ‘Dit is een heel katholieke regio. Hier zijn normale gezinnen en weinig echtscheidingen.’ Normaal betekent man, vrouw en kinderen, legt Kotula uit. ‘We zijn een bastion van normaliteit en katholicisme. We willen dat ze van onze gezinnen, kinderen en kleinkinderen afblijven. Wij willen hier niet wat jullie daar in Nederland hebben. Jullie hebben gecapituleerd voor de gender-ideologie.’

Nu dreigt Polen hetzelfde te doen. Kotula is boos op zijn partijgenoten van PiS. ‘Desertie’ en ‘capitulatie’ noemt hij het besluit om de resolutie in te trekken. Zelf stemde hij tegen het afblazen van de resolutie. Maar hij heeft de hoop nog niet opgegeven. Op andere, belangrijkere fronten zal zijn partij geen stap terug doen, meent hij.

Dat andere front is de rechtsstaat. Het Polen van PiS ligt onder vuur wegens het afbreken van een hoeksteen van de democratie: de onafhankelijkheid van rechters. De partij heeft onder leiding van partijleider Jarosław Kaczyński systematisch haar greep op de rechterlijke macht vergroot. Polen werd teruggefloten door het Europees Hof van Justitie in Luxemburg. Onafhankelijke rechtspraak is in Polen niet langer gegarandeerd, zo oordeelden de Europese rechters. Daarop besloot de Poolse premier Mateusz Morawiecki geschiedenis te schrijven. Hij vroeg het eigen Poolse Constitutionele Hof te bevestigen dat vonnissen van die Luxemburgse rechters gewoon niet gelden voor Polen. Het Poolse Constitutionele Hof zit in de zak van de regeringspartij. Twee rechters zijn omstreden oud-politici van PiS. De voorzitster is een persoonlijke relatie van PiS-leider Kaczyński. De vraag was dan ook niet hoe dit instituut zou vonnissen, maar óf PiS een vonnis zou aandurven.

Op donderdag 7 oktober ging de kogel door de kerk. Volgens het Poolse Hof mag de Poolse regering uitspraken van het EU-Hof in Luxemburg naast zich neerleggen. Europese instituties mogen zich niet bemoeien met de manier waarop Polen zijn rechterlijke macht organiseert, aldus het Poolse Hof.

Nu ligt de bal weer in Brussel. Daar maakt men zich ernstig zorgen. Als lidstaten willekeurig EU-wetgeving accepteren dan wel verwerpen en daarbij niet langer het Hof in Luxemburg als laatste instantie erkennen, dreigt anarchie. De Commissie kan weinig anders dan haar zwaarste wapen inzetten: de geldkraan.

Dat is hier minder eenvoudig dan bij de lhbt+-vijandige verklaringen. Non-discriminatie staat helder in het EU-verdrag en tevens in de subsidiecontracten die de Commissie sluit met regio’s. Het begrip ‘rechtsstaat’ niet. Maar dat betekent niet dat Brussel machteloos is. De Commissie heeft twee financiële druk-middelen.

In de eerste plaats het herstelfonds dat de Europese economie uit het post-covid-slop moet trekken. Polen kan 23 miljard euro aan giften krijgen uit dit fonds en 34 miljard aan goedkope leningen. Zuid-Europese lidstaten hebben het eerste geld al binnen. Zo niet Polen. De Commissie heeft het Poolse herstelplan nog niet goedgekeurd en laat doorschemeren dat niet te doen zolang er geen garantie van onafhankelijke rechtspraak komt. Polen en Hongarije dreigen dit aan te klagen bij het Hof in Luxemburg.

Daarnaast beschikt de Commissie over een verordening die in de wandelgangen de koppeling van subsidies aan de rechtsstaat wordt genoemd. Deze werd na lang bakkeleien vorig jaar door alle lidstaten geaccepteerd; wie de financiële belangen van de EU in gevaar brengt door ondermijning van de rechtsstaat, kan financieel worden gekort. Polen en Hongarije hebben deze verordening aangeklaagd bij het EU-Hof. De Commissie wacht met het toepassen van dit nieuwe instrument totdat Luxemburg het heeft goedgekeurd. Toch is het afwachten of financiële wapens efficiënt zijn, ook als de goedkeuring er komt.

De ontwikkelingen rond de Turów-mijn werpen namelijk hun schaduw vooruit. Bij dit plaatsje in het uiterste zuidwest-puntje van Polen graven reusachtige machines een gat in de aarde. Met de bruinkool die hieruit komt wordt een elektriciteitscentrale aangedreven. De bruinkoolcombines vreten zich langzaam maar zeker richting de grens met Tsjechië. Daar is men de overlast zat: herrie, stof en vooral een snel dalende grondwaterspiegel.

Tsjechië heeft zijn grote noorderbuur aangeklaagd bij het EU-Hof in Luxemburg met steun van de Commissie. Het Hof stelde Praag in het gelijk en vanaf 20 september moet Polen een half miljoen euro boete betalen voor elke dag dat graven en stoken doorgaan. Warschau weigert. Het besluit van de Europese rechters is ‘extreem agressief en schadelijk’, oordeelde de Poolse premier. Polen graaft dus gewoon door en betaalt geen cent boete.

De angst voor een Polexit is groot binnen de oppositie

Als het gaat om de rechtsstaat is het verzet nog groter. Lhbt is een ideologisch speeltje. Met een bruinkoolmijn houd je de vakbonden tevreden. Maar het muilkorven van de rechterlijke macht is van een andere orde. Dit is een essentieel onderdeel van de nieuwe maatschappelijke orde die PiS-leider Kaczyński voor ogen staat. Onafhankelijke rechtspraak gaat niet samen met een verkapte éénpartijstaat waarin democratische instituties als parlement, verkiezingen, media en ook rechtbanken niet meer dan decorstukken zijn onder controle van de partij. Kaczyński heeft in het verleden herhaaldelijk verklaard dat Hongarije en Turkije zijn voorbeelden zijn.

De uitspraak van het Poolse Constitutionele Hof laat zien dat hier de hakken in het zand gaan. De Poolse regeringspartij lijkt bereid de hele Unie te ontwrichten en misschien zelfs te verlaten, als Brussel het autoritaire project van Kaczyński niet slikt. Polen moet ‘niet tegen elke prijs’ lid blijven van de EU, maande justitieminister Zbigniew Ziobro, de drijvende kracht achter de ‘hervorming’ van de rechterlijke macht. Ziobro, die tevens hoofd van het Openbaar Ministerie is, is nog machtiger geworden sinds gematigder politici het regeringsblok hebben verlaten. PiS is daardoor in de 460-koppige Sejm, het parlement, afhankelijk van Ziobro’s achttien ‘sabels’ tellende fractie die steeds verder richting extreem-rechts opschuift.

Ook in Kaczyński’s eigen partij broeit het anti-Europese sentiment. PiS-coryfee Ryszard Terlecki wond er geen doekjes om: ‘We moeten drastische oplossingen zoeken. De Britten hebben laten zien dat de dictatuur van de Brusselse bureaucratie hun niet aanstond en zijn eruit gestapt.’ Een andere vooraanstaande PiS’er sprak van de ‘Brusselse bezetting’. De partij zag zich gedwongen een verklaring uit te geven dat ze niet uit de EU wil.

De angst voor een Polexit is groot binnen de oppositie. Deze wordt sinds de zomer aangevoerd door oud-premier Donald Tusk, oud-voorzitter van de Europese Raad. Ook hij wond er afgelopen week geen doekjes om: ‘Een nep-Constitutioneel Hof, een groepje nep-rechters verkleed in toga’s, heeft de Poolse grondwet verkracht en op bevel van de chef van de regeringspartij besloten ons vaderland uit de Europese Unie te leiden.’

Tusk probeert de komende verkiezingen te veranderen in een plebisciet: vóór of tegen het EU-lidmaatschap. Dat is slim, want ruim tachtig procent van de Polen geeft aan vóór het lidmaatschap te zijn. Geen wonder dat PiS een dreigende Polexit afdoet als onzin. ‘Polexit is nepnieuws’, schamperde premier Morawiecki afgelopen week in de Sejm.

‘De analogie met de Brexit dringt zichzelf op. En met de Britse premier David Cameron die helemaal de EU niet wilde verlaten’, betoogt Cezary Michalski in het weekblad Newsweek Polska. Net als Kaczyński die zegt geen Polexit te willen maar wel tekeergaat tegen het ‘dictaat van Brussel’ en de ‘verraderlijke acties van de oppositie’. ‘Polexit is als de geest uit de fles. Als hij eenmaal rondwaart, krijg hem er maar weer eens in.’

Cruciaal is de grote steun voor het EU-lidmaatschap. ‘Poolse sociologen stellen zich altijd de vraag hoe diep die steun voor het lidmaatschap van de EU is’, zegt Robert Sobiech, directeur van het Public Policy Center van het Collegium Civitas in Warschau. Deze universiteit huist in de markante toren van het Cultuurpaleis, maar voor de lunch is Sobiech afgedaald naar een café aan de voet van de stalinistische kolos.

Als je meer specifieke vragen stelt, blijkt de steun voor het lidmaatschap snel te slinken, legt hij uit: ‘Zo’n veertig procent vindt dat het EU-Hof van Justitie zich niet in Poolse aangelegenheden moet mengen. En meer dan vijftig procent vindt dat de Commissie geld uit het herstelfonds niet mag inhouden.’ Op basis van die percentages is het niet onvoorstelbaar dat een goedgerichte anti-EU-campagne de steun voor de Unie aanzienlijk kan verzwakken.

Justitieminister Ziobro nam daar al een voorschot op. Zijn medestanders bestelden (met EU-geld) een rapport waaruit zou blijken dat Polen ieder jaar zeven miljard euro verliest door het EU-lidmaatschap. Economen maken gehakt van het rapport: Polen dankt zijn recente welvaart grotendeels aan de EU. Ondertussen werd het breed uitgemeten in de door PiS gecontroleerde nationale media.

Rationeel gezien zou PiS moeten inbinden. ‘Het gaat hun er niet zozeer om te winnen, maar om de achterban te laten zien dat ze strijden voor de Poolse soevereiniteit’, zegt Sobiech. Met stappen terug zou Kaczyński het belangrijkste argument van de oppositie ontkrachten en bovendien de broodnodige miljarden uit Brussel veiligstellen. De vraag is alleen hoe rationeel men in Warschau nog handelt.

Als het misgaat, gaat het anders mis dan in Groot-Brittannië, meent Sobiech. ‘Er komt geen Polexit vergelijkbaar met de Brexit.’ Geen formele uittreding – daarvoor verschillen de internationale positie van Polen, de historische context en de geografische ligging te veel van het Verenigd Koninkrijk – maar een volledige marginalisering binnen de Unie. ‘Reëel is dat de visie van eurosceptici wordt gerealiseerd. Daarbij zegt Polen tegen de EU: wij gaan onze eigen gang.’

Afgelopen week waren er twee aanwijzingen dat Kaczyński inderdaad voor deze lijn heeft gekozen. In de eerste plaats was er een radio-interview met de PiS-baas zelf, waarin hij een nog verdergaande ‘reorganisatie’ van de rechterlijke macht aankondigt. Iedere rechter wordt opnieuw geverifieerd en het Hooggerechtshof verder uitgekleed. Niemand twijfelt eraan dat rechters die niet gedwee zijn op non-actief worden gesteld of gedegradeerd.

Daarnaast noteerde de krant Gazeta Prawna uit de mond van een ‘anonieme gesprekspartner’ uit de regering: ‘We hebben al een lijst gemaakt en gesystematiseerd van zaken die we kunnen blokkeren, vooral als unanimiteit nodig is.’ Als de PiS-regering niet krijgt wat ze wil, gaat ze obstructie plegen in Brussel. Een snellere manier om Polen verder te marginaliseren is nauwelijks denkbaar.