Media

Politiek instrument

Op mijn bureau ligt de Encyclopedia of Social Movement Media, onlangs verschenen bij Sage Publications. Het bevat een paar honderd artikelen over uiteenlopende zaken als de activistische film in het Frankrijk van de jaren zeventig, het Madang Straat Theater in Korea, protestmuziek in Haïti, de antikolonialistische pers in Brits Afrika en feministische media in het Duitsland van de jaren zestig tot en met tachtig. Het is dan ook verplichte kost voor iedereen die geïnteresseerd is in de maatschappelijke rol van de journalistiek.

Noemer van de artikelen is het feit dat media gebeurtenissen mede bepalen. Hoewel dit sinds lang bekend is geniet het sinds kort - en sinds de Arabische lente opnieuw - meer belangstelling dan ooit. Vandaar dat op dit moment overal congressen worden georganiseerd, speciale nummers van tijdschriften voorbereid en boeken geschreven die op deze thematiek ingaan.

Deze Social Movement Media-encyclopedie zou je als een eerste poging tot inventarisatie kunnen zien.

Daarbij vallen drie zaken op. Om te beginnen hoe weinig aandacht in het verleden aan de rol van media in sociale en politieke ontwikkelingen werd besteed. Toen ik studeerde, op het hoogtepunt van het linkse denken, werden we doodgegooid met arbeidersbeweging, sociale opstand en politieke ondergrondse. De overgrote meerderheid van die aandacht ging echter uit naar het wat, niet naar het hoe, naar denkbeelden, niet naar de wijze waarop die geventileerd werden. Eigenlijk ging onze kortzichtigheid nog een stap verder: de wijze waarop denkbeelden verbreid werden, was nauwelijks of geen thema. Ze waren er gewoon, en wij gingen er onnadenkend van uit dat dat voldoende was voor hun werkzaamheid. Buitengewoon naïef, kun je bij nader inzien constateren en terecht dan ook dat tegenwoordig veel aandacht besteed wordt aan de wijze waarop ideeën ‘aan de man’ worden gebracht. Neem de Verlichting, een geliefd thema bij historici van sociale bewegingen. In vorige generaties was het onderzoek ernaar bijna uitsluitend inhoudelijk. Tegenwoordig worden boekproductie, medialandschap en publiek bestudeerd. Zonder twijfel is dat een verbetering.

Toch kent deze verbetering volgens mij nog altijd een blinde vlek - en die is ook zichtbaar in deze encyclopedie: voor de praktische kant van de mediaproductie. Er is wel aandacht voor media, uitgevers en publiek maar veel minder voor zaken als druktechniek, distributie en financiering. Ik geef toe dat dergelijke zaken minder interessant zijn, ondergeschikt ook, maar daarom zijn ze niet minder belangrijk. Je begrijpt dat belang meteen als je bedenkt welk een enorme rol mobiele telefonie en internet tegenwoordig bij de verbreiding van ideeën spelen. Die ideeën zijn immers niet of nauwelijks nieuw, het zijn de praktische en technische mogelijkheden die ze invloedrijk, ja zelfs revolutionair maken. Zie de Arabische lente, de zogenoemde Moldavische Twitterrevolutie of de Birmese Bloggers. De wijn is oeroud, de zakken zijn brandnieuw.

Tot slot is er een derde, misschien wel meest interessante blinde vlek in de huidige aandacht voor sociale media: voor rechtse ideeën. Bij sociale media denk je al snel aan onderwerpen als de hierboven genoemde - plus het protest van antiglobalisten, jaren-zestigactivisten en onafhankelijke centra als Indymedia. Maar er bestaat natuurlijk ook een geheel ander soort sociaal-politiek protest - het manifest van Anders Behring Breivik herinnert er weer eens aan. Iedereen weet het ook: de achterliggende eeuw werd zeker net zo sterk vormgegeven door rechtse als door linkse bewegingen. Toch krijgen eerstgenoemde naar verhouding zeer weinig aandacht.

Die blinde vlek weerspiegelt zich ook in deze encyclopedie. Ik heb geen zin om te tellen maar denk, snel geschat, dat minstens 95 procent van de artikelen gaat over media die als links gekwalificeerd kunnen worden, dat wil zeggen streven naar meer democratie, meer openheid, een pluriforme samenleving en een evenwichtiger verdeling van middelen. Wellicht is deze overgrote aandacht voor links kwantitatief gezien terecht. Wat betreft politieke inspraak en verdeling van middelen zal een meerderheid van de wereldbevolking wel 'links’ zijn. Wat betreft openheid c.q. pluriformiteit ligt het vermoedelijk anders; 'kwalitatief’ ligt het zeker anders. Degenen die het op onze aardkloot voor het zeggen hebben, onder wie in de eerste plaats wij westerlingen, zijn in meerderheid niet 'links’ en doen wat de meesten doen: zij beschermen hun belangen en zijn dus niet gebaat bij andere verhoudingen. Recente bewegingen als die van de PVV tonen opnieuw hoe sterk deze weerstand is. Tegelijkertijd - en dat is interessant - is de aandacht ervoor gering. Dat komt welhaast zeker doordat degenen die sociaal-politieke bewegingen bestuderen overwegend uit (voormalig) linkse hoek afkomstig zijn en vooral interesse hebben voor hun eigen traditie. Die blinde vlek wreekt zich voortdurend. Onlangs nog, misschien niet toevallig in dat model van moderniteit dat Noorwegen heet.