Politiek theater

Rabat - In maart zette Marokko tientallen christenen het land uit, op verdenking van bekeringsijver. Een maand later al, april, vinden we de eerste artistieke referentie daaraan, in het theater. In een scène van een minuut of tien voert toneelschrijver Driss Ksikes een ambtenaar op die voorbijgangers vraagt ‘waar zij vandaan komen’.

‘Dat is eigenlijk alles’, zegt Ksikes als ik hem spreek in zijn werkkamer. Het is zijn manier om het publiek te laten reflecteren over wat hij noemt: de huidige obsessie, in Marokko maar ook in Europa, met waar iemand vandaan komt. ‘Wat kan het mij schelen of je moslim bent of christen of Marokkaan of Nederlander? Dat doet er toch helemaal niet toe? Het uitzetten van die christenen, adoptiekinderen die van hun ouders werden gescheiden, dat heeft me beziggehouden, dus daar heb ik iets mee gedaan.’
De voorbijgangers vragen de ambtenaar, wantrouwend, waarom hij dat wil weten, en de ambtenaar zegt ‘dat hij dit moet noteren’. Vervolgens ontspinnen zich licht absurde dialogen, het waarmerk van Ksikes, die een groot fan is van schrijvers als Samuel Beckett en Eugène Ionesco.
Volgens Ksikes maakt de huidige obsessie met identiteit en origine deel uit van een golf van neo-patriottisme, een neo-patriottisme dat iets anders verbergt, meer complexe vraagstukken van sociaal-economische aard, in het geval van Marokko: de armoede, de sociale ongelijkheid, de dagelijkse onrechtvaardigheden, het racisme, de arrogantie van de elite. Ksikes: ‘Als de vraag naar identiteit wordt gesteld, heb je met een crisis te maken. Men veegt die onder het tapijt door een geforceerde eenheid te creëren, iets wat ons permitteert ondanks alles, als het ware blind, samen te blijven. Daar heb ik dus geen zin in. Je moet problemen onder ogen durven zien.’
De scène met de ambtenaar en de voorbijgangers maakt deel uit van een in Marokko gloednieuw theaterconcept, lkhbar fl masrah, ‘het nieuws in het theater’. Ksikes gaat uit van de actualiteit, iets wat hem treft, en doet daar iets mee. Sinds een half jaar elke maand opnieuw een nieuwe voorstelling van lkhbar fl masrah in een kleine zaal in Rabat - een stuk of vier, vijf scènes van een minuut of tien, uitgevoerd door toneelgroep Dabatéatr. Het publiek loopt er storm voor.
Traditioneel brengt het Marokkaanse theater louter entertainment. Ksikes bedrijft politiek: ‘Er is nog veel zelfcensuur, en veel conformisme. Zeggen wat je denkt spreekt hier niet voor zich.’ Maar juist in het theater, vindt hij, moet je tot het uiterste kunnen gaan. ‘Er is geen werkelijke inzet want er zijn geen consequenties. Dat biedt enorme mogelijkheden.’ Ksikes is er de man niet naar iemand een mening op te dringen, hij wil hoogstens ‘debat creëren, een dialoog, zorgen voor pluriformiteit in de openbare ruimte. Dat is op zich al een politieke daad.’