Muziek

Pop Propaganda

MUZIEK Cheryomushki

Op de een of andere manier is Sjostakovitsj’ operette Cheryomushki in 2006, toen de grote Sjostakovitsj-feestelijkheden in volle gang waren, in Amsterdam over het hoofd gezien. De symfonieën en opera’s van de Russische meester werden van vroeg tot laat gespeeld, en door het Concertgebouworkest werd zelfs een filmklassieker met zijn muziek uitgevoerd (ook al hoorde die eigenlijk niet bij die film), maar de enige operette in Sjostakovitsj’ oeuvre werd volledig genegeerd. Vermoedelijk omdat men in Nederland nog altijd denkt dat operette als kunstvorm niet serieus genomen kan worden; misschien wilde men daarom het publiek niet confronteren met een stuk waarvan het genre niet bij het imago van de serieuze muziektitaan past. In Oostenrijk en Duitsland vonden wel verschillende concertante en scenische uitvoeringen plaats, en overal met doorslaand succes.

Want Cheryomushki is een wonderbaarlijk meesterwerk uit het Russische surrealisme, geschreven in 1963, midden in de tijd van de veranderingen van de post-Stalinistsche politieke glasnost. In de operette viert de componist op zijn eigen, ironische manier de vreugden van het socialisme en de toenmalige geest van verandering. Dat wil zeggen: hij schildert de geschiedenis van zes jonge mensen die een woning zoeken en een appartement toegewezen krijgen in het nieuwbouwgebied Kersenstad (‘Cheryomushki’) aan de rand van een grote stad.

Daar mengen de jonge verliefden zich tussen nieuwsgierige oudere buren. Een corrupte opziener en een dikke partijbons (met bonusverslaafde geblondeerde vriendin) spoken door het verhaal. Daar heeft Sjostakovitsj toegankelijke, huppelende muziek bij geschreven die het geheel in een groteske verandert, maar binnen die balanceeract lukt het hem ook ontroerende momenten en geloofwaardige karakters te creëren. Aan het eind krijgen alle behoeftigen een woning, de corrupte opziener en de bons worden bestraft. Zoals dat bij echte socialistische propaganda hoort.

Decca heeft nu (eindelijk) de originele sovjetverfilming uit 1963 op dvd uitgebracht, en daarmee niet alleen een muzikaal meesterwerk toegankelijk gemaakt, maar ook een hoogst ongewone, fascinerende film, die briljant varieert tussen propaganda en pop-art en er vaak uitziet als een bewegende collage van schilderijen van Neo Rauch (die zijn beeldtaal ontleende aan vergelijkbare films uit de DDR). De deels in MTV-videoclipstijl gefilmde scènes, zoals een razende rit met een vrachtwagen, zijn opwindend, de acteurs zien er in hun propagandarollen geweldig uit, en ze zingen – heel on-opera-achtig – charmant.

Zoals alle propaganda heeft de film een hoog camp-_gehalte, maar je kunt van de collages nauwelijks genoeg zien, zo bont, zo schril, zo mooi zijn ze. En de film is ook muzikaal gezien meeslepend, in de stijl van Sjostakovitsj’ beroemde _Jazz-Suite, en wordt door het Leningrads Philharmonisch Orkest perfect uitgevoerd. Kortom: een dvd die aan te bevelen is voor iedereen die ‘operette’ een keer heel anders wil beleven en voor iedereen die de pop-propaganda van een verdwenen systeem wil leren kennen, alleen al als belangrijk historisch document.