Holland Festival: ‘Fremdkörper’

Poppen die ademhalen

Kunnen we ons bewustzijn delen? Voor Fremdkörper probeert theatermakersduo Boogaerdt/VanderSchoot een antwoord te vinden in ons onderbewuste, dat zich openbaart als we slapen.

Fremdkörper. Vrij dromen over een gedeelde toekomst © Holland Festival

‘Wat voor bewijs is er voor een wereld buiten perceptie?’ De Engelse spiritueel leraar Rupert Spira zit op een stoel naast een tafeltje met een grote bos roze bloemen en een glas water. In de lijst met andere gesprekken en lezingen op YouTube zie je dat Spira altíjd naast een vaas met bloemen zit, als waren die bloemen een prop om zijn gedachtegoed over ‘non-dualiteit’ kracht bij te zetten. Hij is de kalmte zelf, superieur bedachtzaam en hij weegt zijn woorden in antwoord op de vragen die hem worden gesteld. Spira: ‘Laten we zeggen dat er zeven miljard mensen bestaan en laten we ons voorstellen dat ze allemaal wakker zijn op dit moment. Dus laten we ons voorstellen dat er zeven miljard percepties plaatsvinden. De conventionele opvatting is dat zich binnen in al deze mensen een klein pakket van bewustzijn bevindt. En dat bewustzijn kijkt naar buiten, door de ogen, in de vorm van perceptie, en ziet dezelfde wereld. Dus de conventionele opvatting is dat er zeven miljard “bewustzijns” bestaan die allemaal de vorm van perceptie aannemen en één wereld waarnemen. Maar gek genoeg heeft niemand ooit die ene wereld gevonden.’

Wat bedoel je daarmee, vraagt de interviewer, en het publiek lacht. Spira bedoelde precies wat hij had gezegd, namelijk dat niemand ooit bewijs heeft gevonden voor het bestaan van een ‘gedeelde wereld’, een plek waar de waarneming van het ene individu samenvalt met die van een ander. Spira: ‘Heb je ooit twee percepties elkaar zien ontmoeten, of elkaar zien aanraken? Wat voor soort ervaring zou dat zijn? Probeer jouw perceptie en mijn perceptie elkaar eens aan te laten raken, kun je dat? Kunnen twee gedachten elkaar ontmoeten?’ Behoedzaam zaagt Spira de poten onder de zichtbare wereld vandaan en roept bewustzijn uit tot essentie van ons bestaan.

Het performance-duo Boogaerdt/VanderSchoot raakte geïnspireerd door dit gedachtegoed en vraagt zich in de voorstelling Fremdkörper, die overdag ook als installatie te bezoeken is, af wáár dat bewustzijn zich dan precies bevindt. De ‘rituele verkenningstocht van het onderbewuste’ voert bezoekers naar een slaapzaal waar tientallen levensechte poppen liggen te slapen en andere mensfiguren, in witte beschermende pakken met mondkapjes voor, over hen waken. Er klinkt meditatieve muziek, een mix van hummen en hijgen, gemaakt door Remco de Jong en Florentijn Boddendijk. Naast de bedden staan schoenen, sneakers en klassieke mocassins, sokken steken erbovenuit. Ergens liggen een opengeslagen agenda en een sleutelbos op de grond. Deze slapende mensen stapten duidelijk uit hun dagelijks leven, mogelijk namen ze zelfs afstand van het aardse bestaan. Bezoekers worden uitgenodigd om plaats te nemen aan hun bed.

Suzan Boogaerdt en Bianca van der Schoot volgden beiden de mimeopleiding van de Theaterschool Amsterdam en werken sinds hun afstuderen in 1999 als duo. In 2016 traden ze toe als kernmakers binnen het artistieke team van Theater Rotterdam en momenteel verdelen zij hun tijd tussen Rotterdam en Berlijn, waar zij bij de Volksbühne werken met regisseur Susanne Kennedy. Hun voorstellingen worden gekenmerkt door een grote visuele rijkdom die de toeschouwer overdondert, maar waar tegelijkertijd veel in te herkennen valt. Ze gaan over de mens in de wereld die gedreven wordt door techniek en media, en op het podium zien we die mens worstelen met die ‘post-humane’ samenleving, met de realiteit en de fictie ervan, met zijn eigen fysiek in een digitale omgeving waar materie voortdurend aan terrein verliest.

Van de klassieke mime zijn de stukken ver verwijderd, maar er is altijd wel een spel gaande rond de verschijning van de acteurs. Ze dragen maskers en pruiken en gedragen zich anders dan je van acteurs in het theater zou verwachten: hun non-verbale communicatie overschaduwt alles wat ze eventueel nog te zeggen hebben. In Fremdkörper zijn het poppen, maar wel poppen die kunnen ademhalen.

Het resultaat is vaak wonderschoon en weerbarstig tegelijk, een uitdaging voor de bezoeker die vaak zelf ook een sleutelrol vervult. In 2011 begon Boogaerdt/VanderSchoot een reeks van vijf voorstellingen onder de naam Visual Statements, die vertrok vanuit Guy Debords boek La société du spectacle uit 1967. In de maatschappij gedomineerd door beeldcultuur zijn wij toeschouwers geworden van ons eigen bestaan, is de gedachte, en Boogaerdt/VanderSchoot dook in die staat van zijn. De voorstelling Bimbo uit 2011 was een peepshow die live werd opgevoerd, maar waar het aanwezige publiek met de rug naartoe zat gekeerd. Zij konden de voorstelling zien op een televisiescherm voor hen, of ervoor kiezen zich om te draaien en een glimp op te vangen van de ‘echte’ vertoning.

Ligt in de slaap misschien een bron van wijsheid verborgen?

Guy Debord lijkt ook in Fremdkörper niet ver weg. Nee, het heeft niets van het bombast van Bimbo, waarin toegetakelde vrouwen van mediageilheid niet weten waar ze het moeten zoeken, omdat hun representatie nu eenmaal zwaarder weegt dan hun ware voorkomen. Fremdkörper is verstoken van dergelijke hysterie, maar de slaapzaal is natuurlijk ook een toespeling op de beelden van volle ziekenhuiszalen die ons het afgelopen coronajaar dagelijks overspoelden. En natuurlijk is corona echt, zeker voor al diegenen die het ondervonden. Maar lange tijd, zeker in de eerste golf, was het een ziekte op televisie, vroegen mensen aan elkaar: ‘Ken jij iemand die het heeft? Ik ook niet, hoor.’ We waren toeschouwers van een conditie die ons vanzelf zou raken in de realiteit.

Fremdkörper is een term uit de fysiologie en betekent zoiets als ‘indringer’ – wie het opzoekt ziet als voorbeeld een foto van een doorgeslikte tandenborstel. Toch was het niet het uitgesproken medische karakter van het afgelopen jaar dat de poppen van Boogaerdt/VanderSchoot in een bed deed belanden. Fremdkörper begon toen Van der Schoot tijdens de eerste lockdown hevig ging dromen. Ze ging op droomcursus en leerde over de kunst van het ‘lucide’ dromen, dromen met een heldere geest, een geest die besef heeft over de eigen toestand. Zelf bewust op die manier gaan dromen lukte haar vooralsnog niet, maar de zoektocht naar de plek van het bewustzijn en de betekenis daarvan voor een mogelijk ‘gedeelde’ wereld, leidde naar de zaal met slapende poppen. Ligt in de slaap misschien een bron van wijsheid verborgen, een mogelijk pad voor de mens om samen op door te gaan?

Dat Fremdkörper onmiddellijk associaties oproept met andere kunst is niet verwonderlijk, het bewustzijn is al eeuwen een belangrijk thema onder kunstenaars. Honderd jaar geleden verdiepten de symbolisten en de surrealisten zich ook in de creatieve kracht van het (onder)bewustzijn, in verdovende middelen en de betekenis van dromen, in psychoanalyse en de écriture automatique. Die Traumdeutung van Sigmund Freud verscheen in 1899. Het thema is bovendien universeel: in de prachtige film Cemetery of Splendour (2015) van de Thaise filmmaker Apichatpong Weerasethakul lijdt een groep mannen in een zaal aan een mysterieuze slaapziekte. Doktoren proberen via hun dromen tot ze door te dringen.

Het bewustzijn is opnieuw een vruchtbaar gegeven in een tijd waarin wij steeds verder versmolten raken met onze digitale omgeving, robots voor ons laten werken en machines voor ons laten denken. Niet voor niets maakt Fremdkörper deel uit van een nieuwe serie van Boogaerdt/VanderSchoot onder de noemer Future Fossils: zijn wij, de mens van vlees en bloed, mogelijk de fossielen van een digitale toekomst?

Als installatie doet Fremdkörper denken aan recent werk van beeldend kunstenaars. Sander Breure & Witte van Hulzen maakten voor de Prix de Rome een installatie met performance waarin ze de ‘rollen’ uitbeeldden die gespeeld worden in een ziekenhuis. De mix van poppen, beelden en acteurs ging over gedragingen in een omgeving die op alle mogelijke manieren gespeend is van de dagelijkse realiteit: in een ziekenhuis, net als in het museum waar het werk te zien was, zijn de muren neutraal wit en staat het lichaam op scherp. De Belgische kunstenaars Jos de Gruyter & Harald Thys, toevallig ook een duo, richtten op de Biënnale van Venetië in 2019 het Belgische paviljoen in als een tableau vivant met aangeklede en geautomatiseerde poppen die als pizzabakker of pottenbakster de stereotiepe bewegingen van hun werkzaamheden uitvoerden. Het was een ode aan het ambacht, wellicht, maar evengoed een waarschuwing voor de verheerlijking van folklore.

Ondanks de raakvlakken met de beeldende kunst zien Boogaerdt en Van der Schoot zichzelf expliciet als theatermakers: de ontmoeting met het publiek staat in hun werk centraal. Tijdens de voorstelling Fremdkörper zullen bezoekers een ceremonie bijwonen die geïnspireerd is op de oud-Griekse praktijk van de ‘tempelslaap’. Filosofen en mystici onder wie Parmenides en Pythagoras hielden vijfhonderd jaar voor Christus slaapceremonies in speciale tempels in de hoop belangrijke informatie te putten uit het onderbewuste. Daar is ook waar Boogaerdt/VanderSchoot op uit is. ‘Eenheid voelen met de wereld, juist nu die zo gefragmenteerd lijkt, dat kost veel inlevingsvermogen’, meent het duo. Misschien brengt de verkwikkende werking van een gezamenlijke tempelslaap ons tot elkaar.

Het blijken overigens uitsluitend mannen in de bedden, witte mannen om precies te zijn. Veel werk van Boogaerdt/VanderSchoot gaat juist over de rol van de vrouw, in relatie tot de man, met naast Bimbo ook Women in Trouble, Hideous (Wo)men en een andere nieuwe voorstelling die nog op tournee gaat, Antibodies, waarin de vrouwelijke anatomie als bron van creatie het vertrekpunt is. Maar in Fremdkörper is het de man die van zijn rol op aarde is ontslagen en in bed is gestopt. Als we dan toch vrij gaan dromen over een gedeelde toekomst, lijken de kunstenaars te willen zeggen, dan meteen ook over het einde van het patriarchaat.


Fremdkörper, een coproductie van Theater Rotterdam en het Holland Festival, is vanaf 4 juni als voorstelling en als installatie te bezoeken in Het HEM.