Taalarmoede

Te veel naar de letterlijkheid willen gesprekspartners en wie naar hen luisteren de feiten vaak genomen hebben. Lezers hebben daar minder last van. Bij hen maak je als schrijver nog wel kans met fictie juist scherper te laten doordringen wat er gebeurd is. Jasper van den Bovenkamp & Désanne van Brederode schreven een mooi artikel (in De Groene van 29 april) over hoe taalarmoede juist ongevoelig maakt voor de feiten. Toch vind ik dat ze te weinig benadrukken hoe feitelijkheid en taligheid haasje-over doen.

Het Engelse woord fact is nog aan te zien hoe ook ons woord feit komt van het Latijnse factum, dat zowel kan aangeven wat er gebeurd is als ook wat daarvan gemaakt is. Je kunt niet goed vertellen wat er gebeurd is zonder er ook iets van te maken. Geen historicus die het kan ontkennen. Om de feiten helder te krijgen is verbeeldingskracht nodig. Je moet er wat op verzinnen om de impact van wat er gebeurd is goed verteld te krijgen. Stel dat de aanslag op Hitler in juli 1944 gelukt was, wat voor Europa hadden we dan gekregen? Om de lijn van de historie goed getrokken te krijgen, kan het nodig zijn een hulplijn te trekken. Een fictieve lijn die de werkelijkheid vertekent om zich er niet door te laten kisten.

Fictie komt van het Latijnse fingĕre, en dat betekent onder andere: er iets op weten te verzinnen. Ingenieurs doen dat beroepshalve. Waar het water te diep of te onstuimig is om te kunnen oversteken, weten hun berekeningen te verzinnen hoe er een brug gebouwd kan worden. En zo kan zelfs op een dood die niet deugde iets verzonnen moeten worden dat de impasse doorbreekt. Er kan gepraat worden, waar anders geen gesprek mogelijk was. Zeker, zonder verbeeldingskracht lukt dit niet.

Letters vertekenen de feiten. Je moet er wat mee doen. Geletterdheid geeft het aan. Ze blijft niet plakken. De letters van wat eigen verhaal gemaakt wil hebben van hetgeen er gebeurd is, zijn geen plakletters die anderen opgeplakt kunnen worden en daarmee eigen identiteit afplakken. De letter heeft niet de bedoeling te doden. Want wie schrijft, geeft naar de letter genomen te kennen dat het laatste woord nog niet gesproken is. Schrift dat de zelfgenoegzaamheid van de feiten die voor zich heten te spreken ter discussie stelt.

FOKKE VAN DER HEIDE, Zwolle

Raad voor de Journalistiek

Het Alternatief voor Vakbond (AVV) heeft bij de Raad voor de Jour-nalistiek een klacht ingediend over het artikel ‘De “Antillenroute” van het cao-overleg’ van onderzoeks-platform Investico in De Groene van 4 maart 2020. Ruim een jaar na dato concludeert de Raad dat De Groene Amsterdammer deugdelijk onderzoek heeft verricht naar de kwestie. ‘Niet is gebleken dat zij zich enkel heeft verlaten op informatie van de FNV. Bovendien is voldoende onderscheid gemaakt tussen feiten, beweringen en meningen. In zoverre is journalistiek zorgvuldig gehandeld.’

De Groene Amsterdammer heeft echter volgens de Raad niet aannemelijk gemaakt dat er voldoende aanleiding bestond om klaagster aan te merken als ‘spookvakbond’ op de manier waarop zij dat heeft gedaan. In het artikel concludeerden wij onder meer dat het AVV nauwe lijks leden heeft, financieel voor een groot deel afhankelijk is van werkgeversbijdra-gen en (dus) niet snel tot staking zal oproepen. Deze conclusies worden door de Raad niet betwist. De Raad erkent ook dat wederhoor is toegepast voor zover het gaat om de passage die expliciet gaat over klaagster, maar veronderstelt dat dit niet is gebeurd wat betreft het eerste deel van het artikel waarmee aan AVV negatieve kenmerken worden toegedicht. ‘Dat sommige thema’s uit het algemene deel van het artikel niet van toepassing zijn op klaagster is voor de gemiddelde lezer onvoldoen de duidelijk.’ Op dit punt heeft De Groene volgens de Raad ‘journalistiek onzorgvuldig gehandeld’.