Pornografie

Prerafaëlitische porno

Wie wel eens op oude tijdschriften stuit, weet dat ook pornografie aan mode onderhevig is. Laatst kwam ik nog een verdwaalde aflevering Seventeen tegen, uit een verzameling die ik eind jaren tachtig verstopt had in een lp-koffertje - het enige dat op slot kon. Niet alleen ondergoed en schaamhaardracht zijn er gedateerd, ook de decors, de poses en zelfs de blikken zijn het.

Medium 522a 11

Rond diezelfde tijd hield ik in Antwerpen een voordracht in een ruimte die thematisch was ingericht met erotische zwart-witfoto’s en filmpjes van voor de oorlog. Het is haast niet te geloven dat mensen daadwerkelijk opgewonden werden van al die vaudeville-achtige kolder.
Ergens in de achterstevoren afgedraaide geschiedenis van de pornofilm is er een moment waarop je begeerte afhaakt, waarop geilheid omslaat in hilariteit en spot. Voor de kids die nu zestien zijn ligt dat punt misschien al bij mijn Seventeen-grote-witte-onderbroeken-meisjes.
Voor mij zal de eerste pornofilm die Rudy Kousbroek bekeek op het randje van prikkelend en lachwekkend zijn. De film is uit 1969 en had twee Denen en een Deense als cast. Kousbroek raakte in vervoering: ‘Het gevoel van onafwendbaarheid, de droge keel, de betoverde wereld. Diezelfde gewaarwording dat alles intenser was geworden: de kleuren dieper, het licht stralender en de mensen mooier, met ingekeerde gezichten als op een prerafaëlitisch schilderij.’ ('De troost der pornografie’, 1984, opgenomen in De onmogelijke liefde: Anathema’s 7, Meulenhoff, 1988).

Kousbroek had natuurlijk geen idee van de overweldigende vlucht die het genre zou nemen met de komst van het internet, en toch getuigt zijn essay van een visionaire intuïtie. Wat zijn esthetische, of haast religieuze ervaring vergrootte was dat de acteurs 'studenten’ leken, 'zonder een spoor van de vulgariteit die op dit gebied de meeste professionals kenmerkt. Afgezien van het feit dat gezorgd was voor een uitstekende belichting en een op ieder moment goed scherp gestelde lens, was de aanpak amateuristisch.’

Dat heeft hij goed gezien. En het is precies dat aspect dat de evolutie van de porno vooruit zou stuwen. In de top-vijftig van meest bezochte websites ter wereld staat de eerste pornosite op 47: YouPorn, een YouTube-variant met grotendeels home made video’s, webcamseks, studentenparty’s. Kousbroek zou de site onmiddellijk bovenaan in z'n favorites hebben geplaatst. De pornografie die momenteel wereldwijd het meest bekeken wordt, beantwoordt exact aan Kousbroeks 'betoverde wereld’. De filmpjes zijn overduidelijk geschoten met simpele apparatuur (amateuristisch maar scherp), terwijl de participanten doorgaans 'students’ of 'coeds’ zijn, die wat aanrommelen in hun 'dorms’ op de 'campus’.

'De ontroerende of aangrijpende momenten’, schrijft Kousbroek, 'zijn er alleen bij toeval, uit onhandigheid, onopzettelijk: een terloops opgevangen blik, kleren op een stoel, een reactie een aarzeling, of haast die de betrokkene zich niet bewust was of niet bedoelde te tonen, geheimzinnige en onbegrijpelijke details.’

De amateurporno is populair dankzij de authenticiteit, die, paradoxaal genoeg, juist tot stand komt door wat níet bedoeld, niet in scène gezet, niet gespeeld is. In mijn Seventeen-porno had je altijd het gevoel dat ze het in een meubelshowroom aan het doen waren, met attributen die zogenaamd huiselijkheid moeten suggereren: plastic bloemen en fruit, knuffelbeesten en een plankje kookboeken.

Op YouPorn zijn het studentenkamers met lege bierblikjes, filmposters, pakken cornflakes, en ingelijste snapshots van de deelnemers op vakantie en in het uitgaansleven. De onbedoelde onhandigheid die in Kousbroeks tijd bijkomstig was, is nu een essentieel kenmerk, een voorwaarde voor goede porno geworden.

Dat dit allemaal een stuk complexer ligt ontdekte de kunsthistoricus Arthur Citroen, de held van mijn tweede roman Via Cappello 23. Veel vermeende amateurmodellen zag hij namelijk optreden in zowel reality porn als College Fuckfest als in, zeg, Casting Couch of Cumfiësta. De professionele industrie heeft zich op de authenticiteit van de homevideo gestort. Omgekeerd zijn de echte thuisfilmers - zoals Sell Your Sex Tape of Stolen Videos - zich gaan gedragen naar wat ze in de reguliere studioporno hebben gezien. Authentiek en gekunsteld zijn niet meer van elkaar te onderscheiden.

De pornografie is geëvolueerd tot een amalgaam van fictie en werkelijkheid, wat je misschien wel het scherpst ziet in wat volgens mij de laatste trend in pornoland is: huiskamerfeestjes, doorgaans gevuld met twintigers uit Rusland of Oekraïne, die zich volgieten met wodka en zich vervolgens overgeven aan wat Kousbroek de 'geneugten des vlezes’ noemt. Ongetwijfeld zit er een industrie achter, en de meisjes komen overduidelijk uit het milieu van stripteaseclubs en louche modellenbureaus, maar de opwinding en de sfeer van ongedwongen plezier zijn onmiskenbaar oprecht, ook doordat het geen buitenstaanders zijn die het allemaal digitaal vastleggen, maar de feestgangers zelf, die elkaar de schokkerige maar altijd scherpe handcam doorgeven.

In Amerika is dit concept sinds kort overgenomen door de site Dare Dorm. De site meldt dat studenten die zelf een seksfilm insturen tienduizend dollar krijgen en geeft advies over het te gebruiken type camera en downloadbare standaardcontracten voor de deelnemers. Is dit werkelijke werving of staat het allemaal alleen maar op die site als overtreffende trap in het suggereren van authenticiteit? In Kousbroeks woorden: 'In esthetisch opzicht is de vraag irrelevant.’

Het is lastig te voorspellen in welke richting de pornografie kan evolueren na de innige versmelting van amateurisme en commercie en na de immense verspreiding en totale beschikbaarheid ervan (let wel, de films van alle genoemde voorbeelden zijn met wat zoeken gratis te vinden; betaal nóóit voor internetporno).

De echte estheten vinden het misschien wel welletjes straks, al dat geneuk en gepijp, al die cumshots en gangbangs, die verlangen misschien wel naar een nieuwe vorm van 'rousseauiaanse onschuld’ (Kousbroek opnieuw). Een voorzichtig begin daarvan dient zich al aan. Sites als Beautiful Agony hebben een camera boven een bed hangen dat alleen het gezicht registreert van een naakte vrouw, die zichzelf naar een hoogtepunt vingert. De schoonheid van het gezicht is hier versterkt door het feit dat je weet - maar niet zíet - dat zij naakt is. Diepere kleuren, stralender licht, ingekeerde gezichten _ inderdaad: als op een prerafaëlitisch schilderij.


Beeld: Uitgeverij Augustus