teLEVISIE

Professioneel dwarsligger

Boeken

Recent was Hans Aarsman te gast in Boeken van Wim Brands. Goed gesprek, zoals daar gebruikelijk. Gebruikelijk maar niet ‘gewoon’ voor wie het tv-panorama kent. Aarsman handhaaft zich in elk programma. Die blijft zichzelf, in de rust van Boeken, in het opfoktempo van DWDD. Hij zou Matthijs aankunnen als hij diens onbehagen zou wekken (wat gasten soms doen op schijnbaar willekeurige momenten, zoals we bij goden nooit weten wanneer en waarom die precies vertoornd bliksemt). Maar Aarsman is eregast, die af en toe zijn knappe kijkact mag komen doen.

Mijn bewondering steeg toen ik hem live meemaakte. Het Mediafonds subsidieert kunstzinnige producties en heeft een pool van mensen ‘uit het vak’ die adviseren over toekenning. Ter bijscholing wordt soms een commissie­vergadering ‘voorgespeeld’ voor een publiek van adviseurs. Deze keer was Aarsman een van de acteurs die zichzelf speelde. Hij was het zelden eens met medecommissieleden en met de adviezen die ik zou hebben gegeven. Logisch: de man is professioneel dwarsligger (familie van Midas Dekkers en Maarten van Rossem) in woord, toon en lichaamstaal. Maar steeds kreeg ik bij zijn commentaar na aanvankelijk verzet het gevoel dat er absoluut iets in zat en dat hij had gezien wat ik niet zag. Waarbij het deze keer niet ging om een foto maar om een compleet mediaproject. Chapeau.

Bij Brands begon het wat stroef. Zomin als Aarsman houdt van wat als modelfoto wordt gezien, zomin houdt hij van de spelregels van het tv-interview. Elk moment lijkt hij de kont tegen de krib te kunnen gooien. Maar Brands is geen gladjanus en zo ontstond een informatieve conversatie over Aarsmans fotografie, zijn afscheid daarvan en over zien, kijken en observeren. Met de gastheer goed voorbereid en dienstbaar, zoals het hoort. Regelmatig valt te horen en lezen dat er sinds Van Dis (voor wie het minder bont maakt: sinds Zeeman) geen boekenprogramma meer is. Telt zondagochtend niet mee voor de bibliofiele criticasters? Of is Brands hun te hoekig en onhandig en wekt hij heimwee naar souplesse en charme van Adriaan? En naar briljant machtsvertoon van Zeeman? Of zijn twee­gesprekken in de studio niet sexy genoeg?

Brands leest kennelijk meer en sneller dan God, zowel fictie als non-fictie. Maakt bijvoorbeeld op de zondag na het overlijden van Hella Haasse het beste tv-in memoriam via een gesprek met Monika van Paemel en Kees ’t Hart. En heeft een prachtig gesprek met Marja Vuijsje over Ons kamp, zowel tragische familiegeschiedenis als indrukwekkend overlevings­verhaal; joodse en in bredere zin emancipatiegeschiedenis. Meteen vraagt hij ‘waarom dit boek?’ Ze hoopte dat ze dat aan het eind van de rit zou weten, maar barstte in tranen uit toen het laatste door haar geïnterviewde familie­lid dezelfde vraag stelde. Zegt Brands: ik denk dat ik je duidelijk kan maken waarom je huilde en waarom je dit boek moest schrijven. Op papier onvergeeflijk arrogant, in het echt volkomen acceptabel omdat hij het waarmaakt, met alle eer aan Vuijsje. Nu gaat Brands de studio uit voor Nieuwkomers, zes gesprekken op locatie met migratie-auteurs. Beginnend in IJmuiden met Asis Aynan (Ik, Driss – over de Marokkaanse eerste-­generatie-vaders); eindigend in New York met Teju Cole (Open City – over het hybride karakter van Nigeriaans en Amerikaans zijn). Ik zag er drie in ruwe versie. De winst behaald op en door de locatie is er niet altijd. Brands lijkt meer op zijn gemak aan de studiotafel dan op visite. Dat leidt enigszins af van de inhoud. Die als altijd de moeite waard is. Aynans complexe relatie tot zijn beide culturen wordt ontroerend duidelijk.


Wim Brands, Boeken, VPRO, zondags, Nederland 1, 11.20 uur. Wim Brands, Nieuwkomers, VPRO, zondags, Nederland 2, 19.50 uur