Economie

Proleten en democratie

Ze willen het toch maar niet. Na vijftien jaar overleg en drie jaar plannen maken ziet het CDA af van de kilometerheffing. De files worden elk jaar langer en alle verkeersexperts en vervoerseconomen zijn het erover eens dat alleen het beprijzen van weggebruik kan helpen. Maar CDA-Kamerlid Koopmans ‘wil het woord kilometerheffing niet meer horen’.
Wat is de reden van deze plotselinge draai van de christen-democraten? Hebben ze nieuw onderzoek gelezen waaruit blijkt dat het verkeer ook zonder kilometerheffing weer op gang kan komen? Sprak Koopmans met experts die hem overtuigden van de onwenselijkheid van het systeem?
Nee, het CDA luisterde naar de boze burger en constateerde dat er 'onvoldoende draagvlak’ was. 'Als we het luisteren naar burgers draaien gaan noemen, dan ga ik nog wel vaker draaien’, zei Koopmans. Verkeersminister Camiel Eurlings lachte het verraad van zijn eigen partij weg met de woorden: 'Zo werkt democratie.’
Zo kijkt het CDA dus aan tegen onze representatieve democratie. De regering legt een plan voor aan de gekozen volksvertegenwoordiging, en die schuift de vraag door naar boze burgers. Wat vinden jullie ervan? Doen, of toch maar niet? Het leven van een Kamerlid was nog nooit zo eenvoudig.
Heeft de burger dan verstand van zaken? Dat is niet van belang voor het CDA. Draagvlak moet er zijn. We nemen geen impopulaire maatregelen meer. Maar aan wie dragen de christen-democraten eigenlijk de macht over? Wie is de boze burger die draagvlak moet verschaffen aan besluiten van de overheid? De kans is groot dat het de meest incompetente, zichzelf overschattende leek van het land is. Want de amateur die het hardste schreeuwt, heeft er vaak het minste verstand van.
Dat verschijnsel heeft een wetenschappelijke naam: het Dunning-Kruger-effect, vernoemd naar Justin Kruger en David Dunning, twee Amerikaanse onderzoekers die in 1999 een wetenschappelijk artikel over incompetentie publiceerden. Ze schreven: 'Slechte presteerders overschatten hun prestaties enorm, juist omdat ze vanwege hun incompetentie de vaardigheden missen om hun eigen tekortkomingen te onderkennen.’ Uit experimenten blijkt dat proefpersonen die slecht scoren op bijvoorbeeld een grammatica- of logicatest, zichzelf juist zien als bovengemiddeld kundig op die terreinen.
De incompetenten worden dubbel getroffen door hun onkunde, schrijven de onderzoekers. Niet alleen trekken ze verkeerde conclusies, hun onkunde zorgt er ook voor dat ze de 'metacognitieve vaardigheden’ missen om dat gebrek op te merken. Sommige mensen zijn te dom om te weten dat ze dom zijn.
Als je er eenmaal over hebt gelezen, zie je het Dunning-Kruger-effect overal aan het werk. Zet de radio aan en luister een half uurtje naar de stem des volks op Stand.nl of BNR PepTalk. Bekijk de brievenpagina van een grote ochtendkrant. Lees de reacties op een willekeurige website. Overal duikt de Dunning-Kruger-mens op, die zwelgt in zijn eigen, ongeïnformeerde gelijk. In zijn universum is elke ongeprovoceerde woedeaanval een diepgaande analyse en telt iedere oprisping van maaggas als een weldoordachte mening.
Zegt een expert dat het anders is? Probeert een wetenschapper te nuanceren? Dan zijn die onderdeel van het complot. Kennis is bij voorbaat verdacht, want wie erover heeft nagedacht en er tijd in heeft gestoken is per definitie een belanghebbende. Hoofddoekjes, klimaatverandering, vaccinatie, aanpak van criminaliteit, de euro en rekeningrijden; de Dunning-Krugermens hoeft geen informatie, want hij heeft al een mening.
Deze leek mag voortaan de CDA-standpunten bepalen. Dat is een bijzondere vorm van politieke vernieuwing. Het CDA heeft zich altijd verzet tegen veranderingen die de democratie meer representatief maken. Een gekozen premier, kiesdistricten of andere plannen om de coalitievorming transparanter te maken, de partij wil er niets van weten. Maar bij de afzonderlijke kabinetsbesluiten is draagvlak en 'naar de burger luisteren’ opeens wel belangrijk.
Dat is de wereld op z'n kop. Draagvlak moet er zijn voor een kabinet, voor een heel regeerakkoord. Alleen dan kan de politiek noodzakelijke maar impopulaire maatregelen nemen, zoals het beprijzen van weggebruik, afschaffen van de hypotheekrenteaftrek of verhogen van de AOW-leeftijd. Als je ieder besluit laat afhangen van een informele proletenpeiling komt het bestuur van het land muurvast te zitten.
Dat lijkt mij zonneklaar. Maar misschien mis ik de nuance. Want op het vakgebied van de politicoloog lijd ik als econoom ongetwijfeld ook aan het Dunning-Kruger-effect.