Pruikentijd

Een vraag voor de lezer. Uit welk televisieprogramma komen de volgende beelden? Een jongen en een meisje slenteren in de verte gearmd door een zonnig bos. Dan zien we het jonge stel thuis, in een gezellige, nette woonkamer. Zij serveert koffie op een dienblad.

Hij zit stijfjes op de bank en volgt haar handelingen met een bemoedigende glimlach. Zij neemt plaats op het andere eind van de bank. Nippend van het kopje koffie, het schoteltje in de hand, wenden de jonge geliefden zich nadrukkelijk tot elkaar. Conversatie. Je kunt niet horen wat ze zeggen, vanwege het beschaafde, lichtvoetige muziekje dat de beelden begeleidt. Maar waarschijnlijk weten ze zelf niet eens wat er uit hun monden komt, want ze kijken nogal glazig naar elkaar en knikken intens met hun hoofden - ze voeren een nepgesprek, zoals figuranten dat doen in het cafe van Goede Tijden, Slechte Tijden.
Voeg hieraan toe twee slechtzittende pruiken, voor haar een gitzwarte en voor hem een witblonde met bijpassende snor, en je weet zeker dat het een scene is uit een filmpje van Arjan Ederveen en Tosca Niterink. Of uit Van Kooten en De Bie’s Deksel van de desk. Of uit een oude aflevering van Jiskefet. In ieder geval een programma waarin gewone mensen met veel precisie worden nagedaan.
Fout. Deze beelden waren vorige week te zien in de actualiteitenrubriek Hier en nu. In een item over het succes van de zogenaamde home-videotraining bij ex-gedetineerden. De hoofdpersonen van dit item wilden wel hun verhaal vertellen, maar niet herkenbaar in beeld. Geen probleem, zeggen de televisiemakers tegenwoordig in zo'n geval. Onze afdeling grime staat voor niets, en anders is er nog altijd het mozaiekje. Kunstgrepen als deze worden toegepast om het realiteitsgehalte van het gefilmde onderwerp te waarborgen. Iemand zijn eigen verhaal zien of horen vertellen is immers het beste bewijs dat het verhaal waar is. (En in het geval van een leugen is er altijd nog de ‘waarheid’ dat er mensen los rondlopen die deze verhalen vertellen.)
Maar wat er gebeurt, is het tegenovergestelde van wat de televisiemakers willen. De kijkers komen niet dichter bij het onderwerp, maar nemen juist afstand. Het mozaiekje heeft als resultaat dat je alleen nog maar naar dat geblokte gezicht tuurt, in de hoop een glimp op te vangen van de trekken van de spreker.
Veel hilarischer is het effect van de snorren en pruiken die de laatste tijd in opkomst zijn. Meestal duurt het even voor het tot je doordringt. Het begint bij een vaag gevoel dat er iets niet klopt. Je focus verschuift van de inhoud naar de vorm. Je zoekt naar eigenaardigheden in woordkeus en in gebaren, je observeert de lichaamshouding van de spreker en de kleding die hij of zij draagt. Eigenlijk ben je een 'act’ aan het beoordelen - wat een optreden op televisie in wezen ook altijd is. Met een pruik op speel je toneel, dat is de wetmatigheid die deze blik verschuiving veroorzaakt.
Programma’s als Deksel van de desk en Jiskefet versterken deze theaterblik. En vooral Borreltijd, het nieuwe programma van Arjan Ederveen en Tosca Niterink. Met Borreltijd, en de voorganger Kreatief met kurk, is een nieuwe standaard gevestigd als het gaat om het spelend tonen van menselijk gedrag. De beelden die Ederveen en Niterink ons voorschotelen zijn vooral zo verraderlijk door het type mens dat dit duo uitkiest, zowel bij hun gezamenlijke programma’s als in de Dertig minuten-documentaires die Ederveen met regisseur Pieter Kramer maakte. Bij hun nabootsingen concentreren ze zich op De Televisiemens. Mediageile kunstenaars, degelijke televisiedokters, babbelende presentatoren, exhibitionistische therapiepatienten, zenuwachtige deskundigen - bijna alle personages in de wereld die Borreltijd heet, definieren zichzelf expliciet in hun relatie tot de camera en de kijkers thuis. Dat overbewustzijn zie je ook bij de gefilmde mensen in snelgemaakte reality-tv. En daarom lijkt Hier en nu steeds meer op Borreltijd. Of omgekeerd.