Psychiatrisch geval

Gellert Tamas
De laserman: Een verhaal over Zweden
Uit het Zweeds (2002) vertaald door Ron Bezemer en Renée Lelieveld
De Rode Kamer, 465 blz., € 19,90

Waarom zijn films die op ware gebeurtenissen stoelen meestal twee keer zo lang? Omdat de werkelijkheid details biedt die als het fictie was onwaarschijnlijk zouden zijn en omdat de makers zich angstvallig aan de feiten houden die allemaal verteld moeten worden. Dat is ook het geval met dit boek, dat als ‘non-fictie-thriller’ wordt aangeboden en dat twee onderwerpen behandelt: het geval van een man die met een lasergeweer op elf mensen schiet en er minstens één doodt, en de invloed van extreem-rechtse groeperingen, waarvan er één zelfs in het Zweedse parlement was doorgedrongen. In het boek is er tussen die partij en de schutter die het op allochtonen gemunt heeft geen ander verband dan dat de eenzame gek zich moreel door rechts radicale bewegingen gesteund voelt. Dat de biografie van deze ene man verklaart wat de mentale wortels van zulke bewegingen zijn en wat er in Zweden broeit, wordt door het boek niet waargemaakt. En wat heb je aan de reactie van een hoogleraar rechtspsychiatrie dat het bij dit individuele geval om de schuld van de samenleving zou gaan – wat de man zelf ook beweert – en dat wij (wij?) maar eens aan zelfonderzoek moeten doen.

De Zweedse journalist Tamas was de enige aan wie de laserman zijn verhaal wilde vertellen, tien jaar na zijn daden en na zijn veroordeling tot levenslang – dat vertelt de flap, het staat niet in het boek. Vandaar kennelijk de passages waarin de moordenaar in de ik-vorm aan het woord komt. Veel heeft hij niet te vertellen; wel wist hij wanneer hij de grens van symbolische daad naar moord passeerde. Hij voelde zich toen hij klein was gediscrimineerd, vanwege zijn Duitse herkomst en zijn gitzwarte haar. Hij wilde een model-Zweed worden, had een afkeer van de sociaal-democraten en richtte zijn almaar groeiende agressie op mensen die er exotisch uitzagen.

Zijn levensverhaal wordt tot in de kleinste details uitgevlooid, ook dat van zijn ouders. En elke aanslag passeert de revue. Bij elk volgend slachtoffer werd de afstand kleiner en de publieke angst groter; het was ook de tijd van de moord op Palme. Curieus is het detail dat de killer een officiersopleiding krijgt in de tijd dat hij gedwongen is opgenomen. In het leger wordt hij ten slotte te gewelddadig bevonden, maar als hij wordt aangeklaagd voor tientallen delicten verklaart de psychiater hem volledig normaal. Het materiaal had zich geleend voor een krachtig portret van een individuele terrorist, maar is te weinig voor een boek over de bevattelijkheid van Zweden voor gewelddadig rechts.