Waarom het rustig is in Jemen

Qat voor het volk

Een tevreden roker is geen onruststoker. Voor de nationale drug van het relatief rustige Jemen gaat hetzelfde op. Qat, de droom van iedere dictator.

SANA’A – Nog voor de zon zijn hoogste punt heeft bereikt, staat de rechterwang van Abdel Raquq bol van de bladeren. Hij begint iets vroeger dan zijn meeste landgenoten, geeft hij toe, maar spreidt zo zijn gebruik over de hele dag. Die trekt in een lichte roes aan hem voorbij. Dat is niet ongewoon in Jemen. Qat domineert het sociale leven. Als enkele uren later de meeste Jemenieten het werk neerleggen om zich ook te storten op de dagelijkse portie gooit Abdel Raquq er met grote glanzende ogen een nationale gemeenplaats uit: ‘Een Jemeniet kan dagen zonder eten, maar geen dag zonder qat.’ Het gebruik van de licht narcotische bladeren neemt de laatste tijd zelfs sterk toe. Volgens officiële cijfers is de consumptie in de afgelopen vijf jaar bijna verdubbeld. Jong, oud, man, vrouw: heel Jemen kauwt qat. Het straatbeeld wordt bepaald door groepen hangende mannen met bolle wangen en een wazige blik. Zakendeals, huwelijken, politieke compromissen: alles gebeurt onder het genot van de groene bladeren.

Omdat qatgebruik niet zonder gevaar is, gaan er steeds meer stemmen op die menen dat de drug het land te gronde richt. De verslaving schaadt de gezondheid en put de watervoorraad uit. ‘Een derde van de bruikbare landbouwgrond wordt nu voor qat gebruikt’, zegt Al-Wahbani, leider van een anti-qatorganisatie. In het gezelschap van een tandarts en een keelkankerspecialist reist hij het land af om mensen voor te lichten over de gevaren van qat. ‘Het put de grond uit, en zoveel vruchtbare grond hebben we hier niet. Het gevolg is dat andere gewassen moeten worden geïmporteerd tegen hoge prijzen. Bovendien heeft de qatplant veel water nodig. Nu al wordt 65 procent van de watervoorraad gebruikt voor het verbouwen van qat. Over vijf jaar zit er nauwelijks meer een druppel water in de Jemenitische bodem.’

En dan zijn er nog de illegale pesticiden die de qatboeren gebruiken. Om maar te zwijgen van de gevolgen voor de gezondheid. De werkende bestanddelen van de plant, zoals cathine en ephidrine, hebben van Jemen het land met een van de hoogste percentages inwoners met mond- of keelkanker gemaakt. Ook ’s mans viriliteit zou ervan afnemen, gelooft Wahbani. Van de suggestie dat dit voor Jemen, met een gemiddelde van 6,5 kinderen per vrouw, zo slecht niet zou zijn, is hij niet gediend. Een voordeel van de nationale verslaving aan qat is volgens hem wel dat de urbanisatie in Jemen, in tegenstelling tot de meeste andere arme Arabische landen, er beperkt door is gebleven. Het geld van de stedelingen stroomt via qat terug naar het achterland en zorgt daarmee voor een evenwichtiger welvaartsverdeling tussen stad en platteland.

Veel belangrijker is dat het spul je nader tot God brengt, zo meent zestig procent van de Jemenitische qatgebruikers. En dan is er natuurlijk nog de ‘kayf’, de verzamelnaam van positieve effecten die je samengevat ‘gelukkiger, vrolijker en vriendelijker’ maken, aldus Mohammed Al-Hadda, een voormalige qatboer, nu qatverkoper.

Wellicht dat daarom het vorig jaar door enkele ministeries afgekondigde qatverbod nu al een stille dood is gestorven – het ministerie van Defensie hield het met drie maanden het langst uit. Ook het openbare kauwverbod in de havenstad Aden was geen succes. Niemand bleek bereid zijn nek ervoor uit te steken.

Politici hebben het geprobeerd, maar kregen zonder uitzondering de titel van ‘onpopulairste Jemenitische politicus’, en verdwenen zo van het toneel. Mohsin Al-Aini, premier in 1972, was de eerste die het aandurfde. Binnen een maand na zijn afgekondigde verbod op qat werd hij uit zijn functie gezet. Velen zouden hem volgen.

De meest memorabele poging werd in 2002 ondernomen, door de huidige president van Jemen, Ali Abdullah Saleh. Twee weken nadat de president het verbod had afgekondigd, verscheen hij op de televisie om te verklaren dat ook hij niet zonder qat kon. De ban werd per direct opgeheven.

Wellicht was het inderdaad wilszwakte. Maar het kunnen ook politieke motieven zijn geweest die hem de televisiebekentenis ontlokten. Qat stilt de honger, maakt mensen vrolijker en bemoeilijkt het nadenken. Tegenstanders redeneren dat het voor president Saleh, al 27 jaar aan de macht, niet zo slecht is dat de bevolking het goedje blijft kauwen. Niet voor niets zingen vrouwen tijdens een qatsessie:

Lang leve qat

Die ons aardig maakt

En ons rustig thuis laat blijven

met onze vrienden en familie.