TELEVISIE: Hollands Welvaren

Queen of Versailles in Brabant

De publieke omroep stuurt tegelijk twee antropologische filmers het vaderland in en zendt hun arbeids­intensieve verslagen deels overlappend uit. Curieus. Michiel van Erp onderzoekt oude en nieuwe rijken (Hollands Welvaren) en Michiel Schaap (De hokjesman) begeeft zich onder etnische, levensbeschouwelijke (autonomen, antroposofen) en beroepsgroepen (boeren, mariniers). Beiden observeren de adel, daarmee zelfs inhoudelijk dubbelend. Met die adel worden we doodgegooid en we kunnen hun codes (‘dienend in de wereld staan’) en al dan niet vermeende ‘gewoonheid’ wel dromen. Maar toch.

Van Erp opende ermee in de persoon van het bejaarde echtpaar Van Limburg Stirum. Regelmatig een grijns om goedaardig gekibbel en een lichtelijk antiek wereldbeeld. Wat dubieus is omdat je voyeur bent in andermans huwelijk; maar toch acceptabel omdat je beseft dat je zelf, in vergelijkbare situatie, een zeker zo komische indruk zou maken, waarbij je wereldbeeld kijkers onder de veertig als prehistorisch zal voorkomen. Maar vooral aanvaardbaar omdat Van Erp zijn portretten niet ten koste van personages maakt, maar uit belangstelling voor hoe anderen dat nou doen, léven – en dat overwegend op basis van sympathie of mededogen. Soms op het randje, maar heilig vergeleken bij impertinenties en voyeurisme van het modale aanbod. Trouwens, wie negatieve generalisaties over de Van Erp-benadering ventileert heeft onder veel meer zijn Angst (over angststoornissen) en I’m a Woman Now (over oudere transseksuelen) niet gezien, of een plaat voor de kop. Dat de benijdenswaardig levenslustige Van Limburgs van tijd tot tijd langsgaan bij gevangenen in een resocialisatieproject om hen bekakt en begripvol moed in te spreken – je kunt erom lachen, maar wat doe je zelf eigenlijk? En het lijkt op prijs gesteld te ‘worre’. Aflevering twee, dubbelportret van zakenvrouwen: Marijke, tarot leggende organisator van netwerkbijeenkomsten voor ondernemende dames; en Marjan, modeontwerpster, vastgoedhobbyist, selfmade multimiljonair en zelfverwenner. Queen of Versailles in Brabant, maar dan een die het geld zelf verdient. Enerzijds kijk je je ogen uit, anderzijds heb je soms het idee het wel een beetje te kennen.

Blijft Van Erp onzichtbaar en maar incidenteel hoorbaar, Schaap is prominent aanwezig in zijn uitdossing van bevlinderdaste, van paraplu en verrekijker voorziene karikatuur van een antropoloog. Ironie, zelfspot, net te lollig, maar ook benadrukking van het buitenstaander zijn. Waar een laag onder zit wanneer hij op bezoek in Moluks woonoord Lunetten op de plaats van voormalig kamp Vught vertelt dat daar zijn vader als joods jochie gevangen zat. Schaap spitst ook de oren wanneer Volendammers ‘witjoden van het Noorden’ worden genoemd: zuinig en niks aan te verdienen. Kwam ik veel nieuws te weten over Volendammers en Molukkers? Niet echt. Maar ook nieuwe generaties dienen geïnformeerd. En eenmaal voorbij gemengde gevoelens over de artificiële aanpak beklijft wel degelijk menig gesprek. Opvallend dat Molukkers bereid en in staat zijn zichzelf te presenteren en te duiden, maar dat Volendam het best getypeerd wordt door buitenbeentjes (de palingroker die zijn stam kritisch beziet, de schoolmeester die onaangename cultuurkenmerken bezingt); of door buitenstaanders die dat blijven, al slijten ze gans hun leven in het dorp. De groepsdruk is gigantisch, de nuchterheid soms moordend (en dat in een zuip- en snuifcultuur). Ten aanzien van motorclub Satudarah blijft Schaap bar neutraal. Omdat we het allemaal wel weten of omdat hij heelhuids wil blijven filmen?

Michiel van Erp, Hollands Welvaren, Vara, donderdags, Nederland 1, 22.20 uur. Jurjen Blick, Michiel Schaap, De hokjesman, acht delen, VPRO, donderdags, Nederland 3, 21.35 uur