LEONTIA FLYNN (1974) BEOEFENT DE KUNST VAN HET NET-ERNAAST-WIJZEN

Rampen in de woonkamer

Leontia Flynn

These Days

Cape Poetry

Een van de mooiste woorden die ik ken is het Engelse woord «awe». To be in awe betekent dat je niet zomaar verder kunt. Dan heb je niet alleen grote be won dering voor iets of iemand; je bent verbijsterd. Alleen de klank al van het woord doet je de mond openvallen. De lading van het woord vormt zich naar iets tussen de «oh» en «au» en de betekenis van het woord kan niet kiezen tussen verwondering en pijn. Het allermooiste van het woord is dat het op een plek lijkt die je als bestemming zou kunnen kiezen. Waar je eventueel zou kunnen blijven.

Vandaag kwam ik langs een meer dat «Loch Awe» heet. Het was adem benemend. Maar op welke steen moet je gaan zitten; onder welke boom is het goed aan de rand van het adembenemende water? Misschien maakt de letterlijkheid me ongemakkelijk, misschien moet je iets niet mooi noemen als het mooi is.

«Don’t write about things you can point at», laat Leontia Flynn (Belfast, 1974) een man zeggen in het gedicht My dream mentor. De taal is helder, de situaties die in de gedichten worden geschetst zijn aanvankelijk overzichtelijk en klinken in een aards, natuurlijk ritme. Toch gaat alles vreselijk mis in These Days. Zonder ze direct aan te wijzen, toont Flynn de onderkant van goede bedoelingen die resulteren in grove rampen in de woonkamer.

In Flynns kamers is vaak iets mis met lampen en elektriciteit. Veel voor komende objecten zijn: de wekker radio, de ijskast, het peertje aan het plafond. Het zijn deze voorwerpen die een standvastigheid moeten verlenen aan het bestaan en het zijn deze voorwerpen waar onverklaarbare vonken uit omhoog schieten, die haperen en die het begeven.

Op veel plekken in de gedichten van Flynn wordt het kijken bemoeilijkt. Licht, of de afwezigheid daarvan, speelt een belangrijke rol, zoals aan het slot van het gedicht Here:

Like crossing a road

with the sun in your eyes, stepping in front of a car

driven by an old friend, her head

poking out of the window. You check your pulse.

She asks:

Are you still here?

En in The man with a hatchet:

Drive me home again

so that the street lights loom

and orbit the car like moons

which set in the back seat.

De vergelijkingen zijn geen loze uitwijdingen. Het licht krijgt een actieve rol, wordt een entiteit die bijdraagt aan de gebeurtenissen in de gedichten.

Because now in the darkness

that legendary man in the back with the hatchet

will show his eyes over my shoulder

in the rear-view mirror.

De dood is bij de dichteres op de achterbank van de auto gaan zitten, en ze ontwijkt zijn ogen om een werkelijke ontmoeting te voorkomen. De dood komt veel voor in deze bundel. En pillen tegen depressies worden geslikt als vitaminesupplementen. Toch blijft de toon van Flynn vitaal, door ironie als in de regel: «My first death was a dog», uit een gedicht dat de strijd beschrijft over de beweegredenen van een man die zich met zijn hond van een brug stortte.

We were in two camps over the man in Edinburgh

who threw his dog off North Bridge,

then jumped himself.

Sommigen beweerden dat het aan een gebrek aan fantasie was te wijten dat de man met zijn huisdier sprong. De hond was als een verlengde van zijn arm. Anderen meenden dat de man had gehandeld uit liefde voor het dier, om dat het nergens goed genoeg zou worden verzorgd. Dat het wellicht ronduit wreed was, wordt door niemand be weerd, en juist door haar schijnbare onthechtheid slaagt Flynn erin de sprong van een onmetelijke wreedheid te laten zijn. Door er net naast te wijzen, alsof ze er zelf niet naar durft te kijken, toont wat ze vreest zich in een overtuigende gedaante.

Het net-ernaast-wijzen past de dichteres ook toe door middel van exact toegepaste, onvolledige herhalingen. Zo hebben bijvoorbeeld twee gedichten dezelfde titel, en komt in een gedicht tweemaal dezelfde passage voor die elkaar in betekenis aanvullen. Twee gedichten in de bundel heten It’s a wonderful life. In het eerste geval gaat het om een collectieve zelfmoord die wordt beraamd door Flynn en haar vrienden. In het tweede gedicht gaat de dichteres alleen op pad. Dan wordt er nergens meer over zelfmoord gesproken. Maar haar voeten slepen als over de bodem van de zee, in the sea bed, een plek van eeuwige rust, en met de eerdere doodswens in gedachten wordt het tweede It’s a wonderful life als vanzelf een meer dan dreigende wandeling. Het wordt een tweede leven misschien, een kans op een betere toekomst, want de zwaarvoetige laat zich afleiden door de natuur en de lucht. Maar uitsluitsel over of de wens om te leven sterker is dan de wens om te sterven wordt in het midden gehouden. De dichteres be sluit met: Leaving the air flocking. En: «leaving the flagstones at my feet, which were beginning/ to lap and ripple». Ze geeft de lucht alle vrijheid. Maar dat betekent ook dat ze afscheid neemt en de lucht en alle dingen achter zich laat.

Flynn houdt zich aan haar woorden: schrijf niet over wat je kunt aanwijzen. Maar ze laat de lezer kijken naar de beelden die ze neerzet. En al lezend begint het te dagen dat lezen een vorm van wijzen is. Je kunt wijzen naar de woorden, en je kunt ze lezen. Maar de betekenis ervan wil onduidbaar blijven.

Ik denk terug aan Loch Awe en nu de contouren ervan beginnen te vervagen, en ik spijt heb dat ik er niet ben gebleven, krijgt het water zijn oorspronkelijke, adembenemende proporties.