H.J.A. Hofland

Rampen van overmorgen

Gesteld dat de Club van Rome niet een jaar of 33 geleden maar vorige week met het rapport Grenzen aan de groei was gekomen, zouden we ons dan nu in een marathon van sombere vergaderingen afvragen hoe het verder moet met de planeet? Geen sprake van, we hebben wel iets beters te doen. Toen, ver terug in de vorige eeuw, werd hier de overtuiging gevestigd dat het einde van de moderne beschavingen nabij was. Een jaar later begon met de boycot door de Opec de eerste oliecrisis. Het wordt nooit meer zoals het geweest is, zei Joop den Uyl. Benzine op de bon, auto loze zondagen. Ruud Lubbers adviseerde ’s avonds vroeg de gordijnen dicht te doen om de warmte binnen te houden. Al gauw bleek het allemaal geweldig mee te vallen. Het naderende onheil leek een van de eerste hypes waaraan Nederland ten offer is gevallen. Het woord be stond hier nog niet.

Eind vorige maand is weer zo’n rapport verschenen: het Millennium Ecosystem Assessment, waaraan dertienhonderd wetenschappers uit 95 landen vier jaar hebben gewerkt. Nooit eerder is de door de mens veroorzaakte schade aan de na tuur zo ernstig geweest, is de conclusie. Als het op deze ma nier verder gaat, zal dit proces onomkeerbaar worden en steeds vaker leiden tot een «onverwachte ineenstorting van ecosystemen». Volgt de opsomming van bedreigingen die in grote trekken al bekend waren uit Grenzen aan de groei: niet af te remmen groei van de wereldbevolking, ontbossing, overbevissing, het verdwijnen van plant- en diersoorten, stijging van de temperatuur, dreigend gebrek aan drinkwater, uitputting van natuurlijke hulpbronnen, de hele litanie, en daartegenover het feit dat «de politiek» overal ter wereld het volk maar niet de waarheid wil vertellen. In plaats daarvan de belofte en het fanatieke streven naar hogere welvaart, meer consumptie die de continuïteit van de langzame vernietiging in stand houdt.

Het ziet er nog minder florissant uit dan in de tijd van de Club van Rome, en wel op twee manieren. Ondanks allerlei wettelijke voorschriften en technische verbeteringen is de mondiale situatie merkbaar verslechterd. De Club van Rome heeft te vroeg gelijk gehad. Dat ten eerste. Maar in tegenstelling tot het rapport van Dennis Meadows c.s. heeft het Millennium Ecosystem Assessment geen wereldnieuws veroorzaakt dat langer dan een dag duurde. Een aanmerkelijk onheilspellender schatting van de planetaire toekomst is als routine, als meer van hetzelfde afgehandeld. Niet alleen de vooruitzichten zijn somberder. Het kan de massa’s die daar straks onder te lijden hebben ook weinig of niets schelen. Het beredeneerde beeld van de toekomst zelf verdwijnt uit het internationale perspectief. Blijkt dat op langere termijn niet te veranderen, dan is dit een geruisloze politieke revolutie, van evenveel betekenis als de ecologische. Gemeenschappelijk zijn ze ernstiger, omdat door de publieke en politieke onverschilligheid de ecologische neergang wordt bevorderd.

Al tientallen jaren kunnen we weten dat het onvermijdelijk verder die kant op gaat. Maar het is een wetenschap die geweigerd wordt. Een toekomst die, zeer algemeen gezegd, niet een vergroting van de consumptie belooft, verdwijnt uit het gemondialiseerde wereldbeeld. Anders gezegd: de tijd is niet ver dat iedereen die in China en India de vereiste leeftijd heeft bereikt, ook een eigen auto wil, en een computer en een televisie waarop de laatste wereldevenementen te zien zijn. Daar hebben die drie miljard mensen ook recht op, net als ieder ander mens. De universele drang van het consumentisme voert als een oppermachtige automaat onvermijdelijk verder naar de verwezenlijking van de ecologische voorspellingen.

Uit de gestaag toenemende wereldconsumptie groeit de schaarste, en daaruit ontstaan bij voortgezet beleid nieuwe internationale conflicten. Denktanks en strategen komen met ideeën om het tij te keren, maar in tegenstelling tot de tijd van de Club van Rome zijn het publiek en de politieke elites daar niet meer ontvankelijk voor. Dat blijkt iedere dag uit het gedrag van de regeringen en het dagelijkse leven van de miljarden consumenten. De belangstelling voor het evenement van de dag heeft die voor de collectieve toekomst meer en meer tot het onzichtbare overwoekerd.

Het recentste en meest krasse voorbeeld is de plechtige mediakermis waarmee het sterven van de paus is begeleid. Daarvoor was het de dood van Terri Schiavo die «de wereld in de ban hield». Met opgewekte Unverfrorenheit wordt sinds een jaar of twee de oorlog in Irak als de opmars van vrijheid en democratie in het Midden-Oosten verkocht. In Nederland veroorzaakt een voetbaléchec eerst een nationale golf van haat tegen de trainer. Intussen wordt een mediatalent dat zich in de politiek heeft gewaagd en vervolgens door een krankzinnige vermoord, uitgeroepen tot grootste Nederlander aller tijden. De dood van een zanger van het levenslied dompelt het land in nationale rouw. Na de rage van het stenen op auto’s gooien wordt weer een islamitische school in brand gestoken, maar dat is snel vergeten, want de ME moet een buurt in Den Bosch in het gareel brengen.

In de postmoderne wereld gebeurt iedere dag van alles en nog wat, zo interessant, leuk of verschrikkelijk dat er geen tijd meer is om aan volgend jaar te denken. De wetenschap kan nog veel meer erge dingen voorspellen, maar zolang je in je Sports Utility Vehicle in de file ongestoord een BigMac kunt eten, is er niets aan de hand. Wie het tegendeel beweert, maakt zich belachelijk.