Realistische filosofie

Miriam van Reijen
Spinoza: De geest is gewillig,
maar het vlees is sterk
Klement/Pelckmans, 229 blz., € 22,95

Hij staat in de canon van onze vaderlandse geschiedenis, hij wordt in academische kringen maar vooral ook daarbuiten driftig bestudeerd, en de gemeente Amsterdam – een tikkeltje jaloers op het Rotterdamse gedweep met Erasmus – wil van hem het intellectuele uithangbord van de hoofdstad maken. Sommigen zien in Spinoza vóór alles de bestrijder van elke geopenbaarde religie, voor anderen is hij een onthechte mysticus, wiens denken verwant is aan bepaalde vormen van Oosterse spiritualiteit, en voor de invloedrijke ideeënhistoricus Jonathan Israel is hij degene die de agenda van ‘de moderniteit’ heeft opgesteld, met ‘kernwaarden’ als individuele vrijheid, democratie, tolerantie, vrijheid van meningsuiting en gelijkheid. Maar voor de meeste bewonderaars blijft het denken van Spinoza enkele onverteerbare stukjes bevatten.
In haar potsierlijke ‘biografie’ Within Reason: A Life of Spinoza (1998) maakte Margaret Gullan-Whur een heel nummer van Spinoza’s vrouwvijandigheid, maar zelfs Jonathan Israel zit enigszins in zijn maag met het feit dat de bewonderde filosoof niet alleen vreemdelingen, dwazen, misdadigers en bedienden wilde uitsluiten van deelname aan de democratische besluitvorming, maar ook vrouwen. De ‘kernwaarde’ seksuele gelijkheid is dan ook door andere Radicale Verlichters op de agenda gezet.
Dit ‘seksisme’ van Spinoza wordt door velen gezien als smet op zijn blazoen, en zijn bewonderaars haasten zich meestal te stellen dat je zoiets ‘in zijn tijd moet zien’. Wat natuurlijk een beetje vreemd is, aangezien Spinoza volgens diezelfde fans in alle andere opzichten zijn tijd ‘ver vooruit’ was.
In tegenstelling tot veel andere Spinoza-kenners is Miriam van Reijen van mening dat Spinoza’s opvatting over vrouwen geen anomalie in zijn denken is, maar dat ze volstrekt consistent is met de ideeën die hij vooral in de Ethica uiteen heeft gezet. Het gaat immers bij Spinoza nooit om een moreel oordeel, om het formuleren hoe iets zou moeten zijn, maar om het onderzoek naar hoe de dingen daadwerkelijk zijn. Recht en macht vallen bij Spinoza samen, zodat het volstrekt logisch is dat beide in handen zijn van degenen die fysiek het sterkst zijn.
In haar boek, dat een uitstekende inleiding vormt op het gehele denken van Spinoza, laat Van Reijen zien dat Spinoza geen ‘moeilijke’ filosoof is omdat hij zo ontoegankelijk heeft geschreven – de Ethica schrikt velen af, de inhoud ervan is echter heel goed uit te leggen – maar omdat de meeste mensen grote problemen hebben met zijn radicale determinisme, het ontkennen van de vrije wil en de morele verantwoordelijkheid. Zijn filosofie komt hard en ongenaakbaar over, maar is volgens Van Reijen wel volstrekt realistisch.