En Hans Dijkstal heeft anonieme VVD-steun

Rechts in de VVD heeft haast

Hans Dijkstals woordkeus viel binnen de VVD verkeerd. Maar voor zijn subtekst is veel steun. Nu de neoconservatieven de strijd om het leiderschap hebben ontketend, wachten de sociaal-liberalen af. Als zij terugslaan, verliezen ze de slag. Anonimiteit is dus geboden.

Soms is het in de politiek heel eenvoudig. Als alle kamerleden en fractiemedewerkers van de VVD vlak voor het zomerreces een dagje naar Friesland gaan, maar het strikt geheim is wat er op het programma staat, ligt het voor de hand dat de dames en heren gaan varen. Niemand die gelooft dat ze naar Friesland trekken om eens lekker een boswandeling te maken. De vraag is hoogstens in wat voor een boot ze stappen. Zo simpel was het afgelopen vrijdag.

Even zo eenvoudig is het met het leiderschap in de VVD, of beter de onduidelijkheid daarover. Als ook maar een paar kamerleden roepen dat er nu snel beslist moet worden wie de politiek leider is omdat het ontbreken daarvan de partij geen goed doet, kun je manhaftig gaan ontkennen dat er een probleem is, maar niemand die je dan gelooft. De vraag is hoogstens of VVD-minister Gerrit Zalm dan wel fractievoorzitter Jozias van Aartsen de partijleider moet worden. Of is er nog een derde optie?

De VVD heeft een hectische maand achter de rug. Het begon allemaal met voormalig VVD-lijsttrekker Hans Dijkstal. Die noemde in een interview in het Algemeen Dagblad Van Aartsen il capo, meestal de aanspreektitel van een maffia baas, hetgeen hem door de fractie voorzitter niet in dank werd afgenomen. In datzelfde interview zei Dijkstal bovendien dat het voorstel van VVD-minister Verdonk van Vreemdelingenzaken en Integratie om voor allochtonen integratievignetten in te voeren hem verdacht veel deed denken aan een jodenster. Dat was een brug te ver, ook voor degenen binnen de VVD die het met de rest van Dijkstals boodschap eens zijn. En dat zijn er meer dan de partijleiding in de Tweede Kamer en het kabinet wil weten: de huidige politiek ten aanzien van allochtonen — en daar werkt de VVD aan mee — zaait haat, criminaliseert en maakt Nederland onbestuurbaar.

De storm die losbrak over Dijkstals bewoordingen was nog niet gaan liggen of VVD-staatssecretaris Annette Nijs van Onderwijs moest aftreden. Niet wegens haar beleid, maar omdat ze zich met verwilderde, hopeloze blik had verdedigd tijdens het debat over haar uitlatingen in Nieuwe Revu over de samenwerking met CDA-minister Maria van der Hoeven. Nijs werd pas de dag na het debat door vice-premier Zalm en fractievoorzitter Van Aartsen tot het inzicht gebracht dat ze beter kon opstappen. Jammer was alleen dat ze, vóór het gesprek met die twee, haar ambtenaren al had toegesproken met de montere mededeling dat ze er weer met goede moed tegenaan zou gaan. Alsof dit allemaal al niet erg genoeg was, leed de VVD in die week ook nog eens een nederlaag bij de verkiezingen voor het Europees Parlement. De liberalen zakten terug van zes naar vier zetels. De VVD-kopstukken hebben elkaar daarover flink onderhouden. De analyse in de partij luidt nu dat de Nederlandse VVD-kiezer blijkbaar Europeser gezind is dan de liberalen dachten. De verkiezingsslogan Vóór Europa, maar met grenzen was helemaal verkeerd.

In plaats van in stilte de wonden te likken gebruikt een aantal VVD’ers het rumoer en de nederlaag nu om een sluimerende richtingenstrijd in de partij openlijk op de agenda te zetten. Direct na de desastreuze uitslag riep het Limburgse Tweede-Kamerlid Geert Wilders in De Telegraaf dat de vraag wie in zijn partij de politiek leider is nu opgelost moest worden. Een week later zei fractiegenote Ayaan Hirsi Ali in het televisieprogramma Buitenhof zelfs dat het ontbreken van een politiek leider de partij verlamt.

Wilders en Ali zijn niet de enigen die hier een probleem zien. «Dit moet opgelost», zegt een ervaren kamerlid, «want het blijft doorzieken.» Maar nu kiezen heeft toch tot gevolg dat óf Zalm in het kabinet óf Van Aartsen in de fractie vleugellam wordt gemaakt? «Er zijn ook andere manieren om dit op te lossen, maar pijn zal het altijd doen», oreert een volgend kamerlid wiens voorkeur uitgaat naar Van Aartsen. Bedoelt hij te zeggen dat Zalm netjes weggepromoveerd moet worden naar een buitenpost om gezichtsverlies te voorkomen? «U kunt de oplossing zelf bedenken, ik vertrouw erop dat Van Aartsen het regelt.»

De leiderschapskwestie mag dan door een paar VVD’ers openlijk zijn aangekaart, het is inmiddels wel zo dat bijna niemand er nog met naam en toenaam over durft te praten. Typisch VVD. In de jaren tachtig, toen er rondom Ed Nijpels en Joris Voorhoeve ook een interne richtingenstrijd woedde, ging het niet anders: veel gefluister in de wandelgangen, totdat Bolkestein in het gat sprong. Nu zijn het de VVD’ers van de harde lijn die de tumultueuze maand juni hebben aangegrepen om het leiderschap aan te kaarten. Hun strategie: Van Aartsen even de tijd geven om Zalm netjes weg te werken en het conservatieve liberale gedachtegoed krijgt de boventoon.

Hun doelwit, Gerrit Zalm, vindt dat gedoe over leiderschap «oude politiek» en «een onzin-onderwerp». Op zijn weblog schreef hij vorige week dat vooral journalisten het «prachtig» vinden, omdat het «een potentiële bron van conflict» is. Dat laatste klopt, alleen vinden niet alleen journalisten dat, maar blijkbaar ook enkele van zijn partijgenoten. Zonder namen te noemen geeft Zalm op zijn weblog van diezelfde woensdag 23 juni zijn liberale broeders die hem weg willen hebben een flinke kat. Hij verwijst naar het boek De autoritaire persoonlijkheid van de Duitse filosoof Theodor Adorno. «Zo’n persoonlijkheid», schrijft Zalm, «wil een leider. Maar The Authoritarian Personality is niet een liberale persoonlijkheid.»

Die kunnen Wilders, Hirsi Ali en alle VVD’ers die het met hen eens zijn in hun zak steken. In de typologie van Adorno is de autoritaire persoonlijkheid iemand die discrimineert, neigt naar fascisme, een zwak ego heeft en zich identificeert met de macht. Zalm schrijft op zijn weblog dat hij de titel van het boek van Adorno uit zijn hoofd citeert. Vraag is dan of hij uit zijn hoofd weet dat Adorno ook types mensen beschrijft die je niet racistisch of fascistisch kunt noemen, en die toch autoritaire trekken vertonen. Zo niet, dan is de verwijzing naar Adorno een nog duidelijker teken hoe de sfeer in de VVD verhardt.

Naar buiten toe wil Zalm bij hoog en bij laag volhouden dat er geen leiderschapsprobleem is in de VVD. Bij een kleine rondgang in zijn partij lijkt het alsof hij niet de enige is. Maar in die gesprekken gebeurt steevast iets vreemds. «Die uitspraak van Hirsi Ali is onhandig», zegt een vooraanstaand kamerlid. «Daarmee gooit ze olie op het vuur.» Op de tegenwerping dat er dus toch iets aan de hand is, zegt deze VVD’er: «Nee hoor, het gaat prima zo, de politieke verantwoordelijkheid ligt in de Tweede Kamer, zoals het hoort.»

Een voorzitter van een grote, invloedrijke VVD-kamercentrale vindt eveneens dat er niks aan de hand is: «Ik dacht dat we tegenwoordig dualistisch waren.» Hij memoreert dat ook onder fractievoorzitter Bolkestein de VVD een vice-premier in het kabinet had. Als hij eraan wordt herinnerd dat er toen nooit problemen waren over het leiderschap, reageert hij: «Maar Bolkestein en Dijkstal konden blijkbaar goed met elkaar overweg.»

Ook een VVD-woordvoerder komt er niet zo goed uit. «De functie van partijleider bestaat niet», heet het eerst. Dat is vreemd, want Bolkestein werd destijds toch echt gezien als dé leider. «Ja, maar die was ook lijsttrekker geweest.» Dan is dus Zalm, die bij de laatste verkiezingen de lijsttrekker was, de politiek leider? Nou, ja, nee.

Eigenlijk is de VVD’er die als wethouder actief is in de lokale politiek het duidelijkst. Die zegt eerlijk dat ook hij lang heeft gedacht dat er gekozen moest worden tussen Zalm en Van Aartsen. «Maar ik zie nu in dat beide heren een eigen rol hebben. Ik zie het als een huwelijk waarin goed voor elkaar wordt gezorgd.» Niks vaart maken nu, zoals de Van Aartsen-adepten willen. Wat deze VVD’er betreft zit zowel de fractievoorzitter als Zalm de komende drie jaar de rit uit. Pas dan, bij de verkiezingen in 2007, moet de VVD een nieuwe lijsttrekker en dus een nieuwe politiek leider kiezen. Zalm ziet hij dat niet worden: «Stel dat wij in de oppositie komen. Zalm heeft al laten zien dat het fractiewerk niet zijn stiel is.» Ook bij Van Aartsen vraagt hij zich af of die na 2007 nog een kabinetsperiode actief moet willen zijn in de politiek. Tenslotte is Van Aartsen tegen die tijd al dertien jaar minister dan wel fractievoorzitter, wat in Den Haag tegenwoordig lang is.

Als de VVD met Zalm en Van Aartsen nog een paar jaar blijft roeien met de riemen die ze heeft, zo wil deze VVD’er maar zeggen, komt straks de weg vrij voor een nieuwe lichting, een jongere generatie. Hij weet ook wel naar wat voor mensen zijn voorkeur dan uitgaat: Mark Rutte, Stef Blok, Arno Visser, Laetitia Griffith. Het zijn VVD’ers die in zijn ogen allemaal hetzelfde liberalisme aanhangen en die zich weliswaar gestoord hebben aan het «il capo» en de jodenster van Dijkstal, maar niet aan zijn boodschap. «Het zijn sociaal-liberalen, bij wie het gaat om verdraagzaamheid. Die hebben écht een sociaal gevoel, bij hen is het geen window dressing.»

Zodat ook voor deze VVD’er de discussie uiteindelijk is aanbeland bij de vraag waar het om draait: wat voor partij wil de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie zijn? De lokale politicus is duidelijk: hij wil terug naar een VVD met een sociaal gezicht. Net als de voorzitter van de invloedrijke kamercentrale, die de xenofobie verafschuwt die zijn partij na Pim Fortuyn is gaan uitstralen: «Dat strookt niet met het liberalisme.» Opmerkingen van Geert Wilders over buitenlanders noemt hij een tikkeltje te wild. Een kamerlid zegt diplomatiek dat het standpunt van de hele fractie telt en niet de soms wat ver gaande uitlatingen van een enkeling.

Het zijn allemaal VVD’ers die de leiderschapskwestie nu niet op tafel willen hebben. Zij mikken erop dat als Zalm en Van Aartsen nog drie jaar samen blijven roeien, straks de tijd weer rijp is voor een sociaal-liberale volks partij. De groep rondom Wilders en Hirsi Ali daarentegen heeft haast en wil de sociaal- liberalen de pas afsnijden door nu snel een nieuwe leider te kiezen.

Afgelopen vrijdag, tijdens het VVD-uitje in Friesland, werd gekozen voor snelheid: er werd niet geroeid, maar gevaren in motorboten.