Profiel: Dr. Phil

Redder van de onzekere middenklasse

Hollywood is altijd dol geweest op psychiaters, psychologen en psychoanalytici, maar gaf van die beroepen vaak een negatief beeld. Vooral de shrink werd het mikpunt in deze haat-liefderelatie: hoewel hij soms werd voorgesteld als een minzaam luisterende, empathische wijze man of vrouw, werd hij ook regelmatig neergezet als dominante narcist, onbevredigde neuroticus of moordende psychopaat. De televisie daarentegen ontdekte snel het kijkcijferpotentieel van zelfhulpprogramma’s en concentreerde zich op de positieve kwaliteiten van de therapeut, die na de arts, de detective en de advocaat een gewilde persoonlijkheid werd, in fictie zowel als in talkshows. Diverse psychologen en psychoanalytici zijn in de loop der jaren met wisselend succes gelanceerd. Zij worden tegenwoordig human behaviour expert of life strategist genoemd. In een tijd die door zelfontplooiing en eigen geluk geobsedeerd is geraakt, bieden zij een alternatief voor falende antidepressiva: de tv-therapie.

Dr. Ruth, de kittige oude dame die de meest perverse seksuele issues besprak met het onschuldige gemak van iemand die tuinadviezen geeft, was jarenlang de ster van de zelfhulpshows. Haar zware Duitse accent gaf haar woorden een freudiaans tintje dat haar geloofwaardigheid bij haar publiek versterkte. En nu is er dr. Phil, wiens shows ook in Nederland worden uitgezonden. Dr. Ruth was minuscuul, Europees en joods, dr. Phil is groot, atletisch gebouwd en een zuiver product van de Amerikaanse samenleving. Toen Oprah Winfrey in 1996 door de plaatselijke vleesindustrie werd beschuldigd van laster en een beroep deed op zijn adviesbureau, viel zij als een blok voor deze lange glimlachende man, die met zijn no-nonsense houding en vertrouwenwekkende uitstraling geboren leek om televisie te maken. Voortaan trad dr. Phil regelmatig op in haar shows en gaf hij adviezen over Amerika’s meest besproken problemen: liefde, geld, huwelijk, ontrouw, kinderen en overgewicht. Zijn lijfspreuk Get real, get smart and do something sloeg in als een bom en dr. Phil werd uitgeroepen tot redder van een tegelijk zelfbewuste en onzekere, naar geluk hunkerende middenklasse. Na een paar jaar begon dr. Phil voor zichzelf: de nieuwe megaster van de massale gedragstherapie was geboren.

Phillip C. Mc Graw groeide op in Oklahoma en Texas en volgde de opleiding psychologie aan de University of North Texas dankzij een football scholarship. De psychologie zit de familie duidelijk in de genen, want dr. Phil deelde zijn praktijk met zijn vader en zijn zoon Jay is in zijn voetsporen getreden; hij schrijft hetzelfde soort zelfhulpboeken maar dan voor tieners. Dr. Phil bleek gauw weinig geduld voor het therapeutische métier te kunnen opbrengen. Hij werd medeoprichter van Courtroom Sciences Inc., een uiterst succesvol adviesbureau dat zich specialiseert in gedragsanalyse, het samenstellen van jury’s, arbitrage en mediation. Dr. Phil is de beste illustratie voor het succes van zijn methode: hij is al 26 jaar gelukkig getrouwd met dezelfde gelukkige vrouw en heeft twee gelukkige zonen, Jay van 23 en Jordan van 16. Hij liet als compensatie voor zijn steeds kaler wordende hoofd een forse snor groeien, wat hem in de ogen van zijn vrouwelijke fans iets stoers en mannelijks geeft. Naast zijn show en de vele motivational seminars die hij door het hele land geeft, staat hij aan het hoofd van een miljoenenbedrijf, dat afgezien van dr. Phil-boeken ook allerlei prullaria aan de man brengt: T-shirts, «100 % white cotton with silver and black logo», boxershorts en nachthemden, fotolijstjes, dagboeken, sleutelringen, baseballpetjes en koffiemokken die allemaal het opschrift I love dr. Phil dragen. Zo kan hij in alle kamers van het huis vertegenwoordigd zijn.

Dr. Phils bestsellers dragen duidelijk het stempel van zijn motto: stop talking and do something. Zij gaan over Self Matters, Life Strategies en Relationship Rescue, met bijbehorende werkboeken en cd’s. De goede dokter zet zich duidelijk af tegen het langdurig praten in psychoanalytisch gekleurde therapieën. Zijn methode is een mengelmoes van gedrags- en cognitieve therapie, communicatietechnieken, stressmanagement en egopsychologie. Hij zegt waar het op staat (de tell-it-like-it-is-stijl) en deinst er niet voor terug hard op te treden. Hij breekt af om weer op te bouwen en omringd door huilende gasten blijft hij zijn positieve boodschap herhalen: je bent verantwoordelijk voor je eigen leven, jij alleen kunt ervoor zorgen dat je gelukkig en succesvol wordt, ik wijs je slechts op wat je niet goed doet: «I didn’t fix anything!»

Dr. Phil heeft aardige trucs, zoals de veel te grote stoelen waar zijn gasten tot kinderdimensies worden gereduceerd terwijl zijn lange lijf er precies in lijkt te passen. Maar hij is slim en professioneel, geen zweverige New Age-goeroe of zwakbegaafde oplichter à la Ratelband. Het probleem is alleen dat hij observeert om vervolgens vooral zelf aan het woord te blijven, en dat het moeilijk is om hem tegen te spreken. Zijn woorden hebben een enorme impact en werken bijna hypnotisch. Kijkers identificeren zich met de gasten en laten via drphil.com weten dat zij zich in dezelfde problemen herkennen. Ook zij zien ineens hun fouten in en beloven beterschap. Maar werkt zijn nuts and bolts-methode werkelijk? Bekend is dat hypnose geen langdurige werking heeft. Dr. Phil doet wel iets aan follow-up, maar dan gaat het meestal om degenen die het goed zijn blijven doen met behulp van zijn boeken. De echte losers krijgen we niet te zien. Daarbij gaat het ook bij dr. Phils tv-patiënten om ingewikkelde complexen van factoren die bij ieder mens anders zijn en waarvoor geen kant en klare oplossingen bestaan.

Dr. Phil is in alle opzichten de tegenhanger van Jerry Springer, maar beiden vullen elkaar als typisch Amerikaanse fenomenen perfect aan. Bij Jerry komen dezelfde kwesties op tafel (seks, geld, verraad en obesitas), maar dan in sterke mate geperverteerd en op volkse wijze gedramatiseerd. Bij Jerry wordt gelachen en geschreeuwd. Freaks, drag queens, incestplegers, mensen die vierhonderd kilo wegen en Ku Klux Klan-leden gaan met elkaar en andere gasten op de vuist, want ook de extremen en randfiguren van de samenleving hebben recht op hun vijftien minuten roem. Daar hangt een anarchistische, explosieve sfeer, terwijl bij dr. Phil de respectabiliteit en goede zeden overheersen. Jerry’s gasten hebben niets aan therapie, ze zijn niet te genezen en moeten genoegen nemen met een enkele moralistische opmerking aan het einde. Dr. Phil daarentegen is de politiek correcte pedagoog die nette mensen leert om van zichzelf te houden en de ander te respecteren. Jerry staat voor de wildheid en het gebrek aan goede manieren bij het volk, dr. Phil voor de zelfbeheersing en fatsoenlijke kleinburgerlijkheid van de verkondigers van morele waarden. Jerry encanailleert zich met een losgeslagen onderklasse, dr. Phil legt de pijn van de middenklasse bloot en leert haar het leven aan te kunnen. De Jerry Springer Show is een kleurrijke middeleeuwse farce, Dr. Phil ingetogen burgerlijk drama.