Den Haag, 2 juni. Fractieleider Mark Rutte (VVD), arriveert voor een gesprek met informateur Mariëtte Hamer. Onbegrijpelijk voor slachtoffers van het toeslagenschandaal © Bart Maat / ANP

In de week waarin het vooral uitermate vaag bleef of een schoolboekenmiljonair bij het cda nu wel of geen invloed had gekocht, werd bekend dat 170.000 huishoudens die alle recht hebben op de bijstand toch maar geen uitkering aanvragen. De aanvraag is te complex geworden. En het risico dat je door het zetten van een verkeerd vinkje je leven lang door de overheid als fraudeur wordt bestempeld is te groot.

In de week waarin bekend opiniemaker, mondkapjesmiljonair en cda-prominent Sywert van Lienden zweeg over de misleiding van zijn eigen vrijwilligers die hem onbewust en ‘om niet’ hielpen steenrijk te worden via een schimmige deal met de overheid, steunde het gerechtshof het ontslag van een man die water had ‘gestolen’ van de klm. Dat de cateraar al meer dan 25 jaar werkte voor de luchtvaartmaatschappij doet niet ter zake. De klm hanteert nou eenmaal een zero tolerance-beleid en vindt de wetgever aan zijn zijde.

In de week waarin de Kamervoorzitter een tandeloze tijger bleek na onthutsend onderzoek van de NRC eerder deze maand over #MeToo op het Binnenhof (‘Kamerleden die hun macht misbruiken tegenover medewerkers zijn vrijwel onaantastbaar’) vertelde Kristie Rongen in de Volkskrant over hoe zij en tienduizenden anderen door de overheid kapot zijn gemaakt. ‘Sommige ouders zien hun kinderen nooit meer terug, omdat ze zelfmoord hebben gepleegd. Die lieten een briefje achter: mam ik kan niet meer leven in deze armoede.’ Nog steeds verkeren vele slachtoffers van het toeslagenschandaal in grote onzekerheid.

Op het eerste gezicht lijken deze zaken in de actualiteit los van elkaar te staan, maar er is één heel duidelijke rode draad: waar politici wegkomen met vaagtaal, zwijgen en een gebrek aan duidelijke regels, wordt de burger aangepakt via een meedogenloos hard en dicht getikt web aan regels en onbegrijpelijke procedures. En terwijl politici plechtig praten over ‘de menselijke maat’, is er in dat web nauwelijks ruimte meer voor verzachtende, persoonlijke omstandigheden.

Oud-minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem waarschuwde begin deze maand in de NRC voor ‘een te harde afrekencultuur’. Alleen had hij het niet over de burger die dikwijls wordt vermorzeld door overheidsbeleid. Nee, hij sprak over de overheid zelf die het te zwaar te verduren zou hebben. Een overheid trouwens die hij als voorzitter van de onafhankelijke Onderzoeksraad voor Veiligheid dient te controleren.

Juist in die rol sprak hij niet over al die zaken die mis zijn gegaan en gaan bij de overheid, maar doceerde hij vooral over de ‘toon’ in het Haagse debat die ‘gepolariseerd’ is en ‘steeds harder’ wordt. Want díe toon kan volgens hem leiden tot een cultuur van ‘kramp’ en ‘zenuwachtige bestuurders’. ‘Dan wordt het een permanente confrontatie, van een Tweede Kamer als tegenmacht die komt afrekenen. Dat is fnuikend: dan beogen we om openheid te krijgen, maar ik ben bang dat het tegenovergestelde gebeurt.’

Alleen was die openheid er al niet, en al helemaal niet op het oude departement van de pvda’er Dijsselbloem. Want vlak na dit interview kwamen RTL Nieuws en Trouw met de zoveelste explosieve onthulling in het ongekende toeslagenschandaal. Een interne memo (waarin overheidsjurist Sandra Palma al in 2017 stelde dat de Belastingdienst ‘laakbaar’ handelde in de fraudejacht en de overheid getroffen ouders moest compenseren) was bewust weggemoffeld. Het explosieve stuk werd niet gearchiveerd, waardoor Kamerleden en journalisten het niet konden opvragen.

‘Dit document graag niet verder verspreiden en ook niet in Digidoc hangen’, staat in een mail die het departement na de berichtgeving vrijgaf. Toch bezwoer verantwoordelijk staatssecretaris Alexandra van Huffelen (d66) afgelopen week tijdens het vragenuurtje in de Kamer dat het document heus niet ‘bewust’ achter is gehouden. Het ‘per ongeluk’ fout archiveren past naadloos in een Nederlandse traditie van fotorolletjes mislukt ontwikkelen (Srebrenica, 1995) en bonnetjes kwijtraken (Teevendeal, 2015).

Natuurlijk treden geregeld bewindspersonen af vanwege affaires. Alleen wordt daarmee zelden het probleem écht aangepakt. Culturen op departementen, om maar een voorbeeld te noemen, veranderen zelden. Het hele kabinet-Rutte III trad januari dit jaar af vanwege het toeslagenschandaal, maar maanden later is nog lang niet de onderste steen boven. Het begin van een fundamenteel gesprek over hoe de overheid om moet gaan met (vaak kwetsbare) burgers is verre van in zicht. In de afgelopen verkiezingscampagne ging het er nauwelijks over en nu, tijdens de formatie, vallen vooral modieuze termen als ‘een nieuwe bestuurscultuur’ en ‘tegenmacht’.

Daarmee lijkt het aftreden vooral symbolisch en niet zozeer een daad om écht iets op te lossen. Bovendien gaat de verantwoordelijk premier gewoon weer voor een nieuw kabinet, tot onbegrip van veel slachtoffers van het schandaal. Gedupeerde Rongen wil niet voor niets dat Rutte ‘opdondert’. ‘Dat willen alle gedupeerde ouders, wij hebben hem gevraagd zich niet meer verkiesbaar te stellen. En als je dan toch blijft, neem dan je verantwoordelijkheid. Maar dat doet hij niet, de overgrote meerderheid van de ouders is nog steeds niet gecompenseerd.’

Een lobbyverbod van twee jaar voor ministers verdwijnt zomaar (net als bonnetjes of memo’s)

Want juist met hén is al meer dan tien jaar lang afgerekend. Onterecht, de (emotionele) schade die de overheid aanrichtte is vaak onherstelbaar. Het is onderdeel van een cultuur waarin de overheid de burger steeds meer is gaan zien als potentiële fraudeur, of het nu om toeslagen gaat of de bijstand. En terwijl de overheid de burger is gaan wantrouwen, is de overheid wel vol vertrouwen over zichzelf. Dat heeft te maken met het zelfbeeld van de Nederlandse bestuurders en politici. Die zijn integer, vinden ze van zichzelf. Terwijl ze de burgers aan steeds verstikkender procedures onderwerpen, leggen ze zichzelf nauwelijks iets op.

Juist dat kwam vorige week pijnlijk duidelijk aan de oppervlakte. De suikeroom van het cda kwam aan het licht door de uitgelekte memo van Pieter Omtzigt. Een suikeroom trouwens, die zowel fondsenwerver als kasspekker bleek te zijn. Pas nadat Hugo de Jonge plaats maakte als lijsttrekker voor Wopke Hoekstra, stortte deze Hans van der Wind (handelaar in schoolboeken) 1,2 miljoen euro in de kas. En er leven nog wel wat meer vragen over andere – anonieme – financiers die tonnen hebben gestort. Maar zowel de partij als de suikeroom ontkent stellig dat er invloed is gekocht.

Volgens de letter van de wet mag het allemaal, dus haastte het cda te zeggen dat ‘alle regels die de wet voorschrijft wat betreft sponsoring zijn gerespecteerd’. En daar zit ook precies de kern van het probleem: het ontbreekt hier simpelweg aan regels voor hoe partijen worden gefinancierd. ‘Tijdens de vorige verkiezingen had ik een gesprek hierover met de ovse, die de verkiezingen controleert’, zei politicoloog André Krouwel van de VU in Amsterdam hierover in Trouw. De mensen van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa ‘vielen van hun stoel’ volgens hem. ‘Die begrepen niet dat er zulke grote bedragen naar partijen gaan, terwijl transparantie ontbreekt.’ Hij spreekt van ‘toegestane corruptie’.

Politici maken de eigen regels en verwijzen als er moeilijke vragen zijn steevast naar die regels. De onbegrijpelijke mondkapjesdeal die Van Lienden (toen nog cda-prominent) sloot met de overheid is misschien niet fraai, zei staatssecretaris Tamara van Ark (vvd) begin juni, maar voldeed wel aan de voorwaarden. Van Lienden zelf meldde in Buitenhof dat hij het bedrag van minstens negen miljoen euro dat hij op zijn eigen naam kon bijschrijven ook wel ‘hoog’ vond, maar de deal was nou eenmaal ‘qua rechtmatigheid geen enkel probleem’.

Bij grensoverschrijdend gedrag is ‘aangifte bij de politie’ het advies dat Kamervoorzitter Vera Bergkamp geeft. Het ontbeert haar aan regels om fractiemedewerkers of kamerpersoneel te beschermen. Het pvv-Kamerlid Dion Graus is nu door meerdere vrouwen (ook medewerkers van de fractie) beschuldigd van seksueel misbruik, schreef de NRC. Maar zolang fractieleider Geert Wilders niet ingrijpt, gebeurt er niets. In meer fracties (vvd, GroenLinks, Denk) waren de afgelopen jaren incidenten. En dat zijn de incidenten die naar buiten zijn gekomen, want een grondig onder-zoek Kamerbreed hield de Kamer al in 2018 zelf tegen. Al gaat het na wéér een pijnlijke publicatie in de NRC onderzoeken of er onderzoek moet komen.

De krant beschrijft dat alle vrouwen die melding maakten van seksuele intimidatie daar achteraf spijt van hebben, omdat de afhandeling van de melding tekortschiet. Dat geldt helemaal voor het ondersteunende personeel dat niet aan een fractie is gebonden, zoals de griffiers en de bodes. Er is hier geen sprake van een afrekencultuur, maar eerder van een wegkijkcultuur als het om de politici zelf gaat. Als er iets mis gaat wordt vaak meteen geroepen dat het ‘aan de fractie zelf is’ om te handelen. Maar die fractie handelt dus zelden.

Naar aanleiding van het gegoochel met donateurs bij het cda twitterde politicoloog Tom van der Meer (Universiteit van Amsterdam): ‘Het lijkt alsof we in Nederland zo weinig gewend zijn aan corruptie (het misbruik van publieke verantwoordelijkheden voor persoonlijk politiek of economisch gewin) dat we het moeilijk vinden om het beestje bij de naam te noemen wanneer corruptieschandalen aan het licht komen.’

Corruptie, dat is iets voor andere landen, dragen onze politici dan ook gretig uit. Daarbij vermijden ze stereotypen niet. ‘Je kunt niet al het geld uitgeven aan vrouwen en drank, en vervolgens hulp vragen’, sneerde minister Jeroen Dijsselbloem als voorzitter van de Eurogroep in 2017 over Zuid-Europese landen. Maar waag het niet om Nederland een belastingparadijs te noemen, want de Kamer heeft in 2013 een motie aangenomen waarin staat dat Nederland geen belastingparadijs is, ook al staan we al jaren in de top-vijf van meest gunstige fiscale landen voor multinationals.

De gretigheid waarmee politici dit soort moties indienen staat in schril contrast met hoe weinig regels ze maken voor zichzelf. Al jaren tikt de Europese anticorruptiewaakhond (Greco) Nederland op de vingers. De integriteit van de regering is grotendeels gebaseerd op consensus en vertrouwen, stelt de organisatie, en juist dat vormt een zwakke plek. ‘Lobbyisten hebben vooralsnog vrij spel en er bestaan geen duidelijke integriteitsregels.’ Volgens onderzoek van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling bungelen we onder aan de lijst met 41 landen die wél regels en afspraken hebben over lobbyen.

De rapporten en onderzoeken worden traditiegetrouw in ontvangst genomen, al dan niet gevolgd door een klein cosmetisch ingreepje. En nieuwe regels, zoals een lobbyverbod van twee jaar voor ministers, kunnen zomaar (net als bonnetjes of memo’s) verdwijnen, ontdekte de Volkskrant laatst. Dat verbod had de vorm van een circulaire, meldde het departement van Binnenlandse Zaken desgevraagd. ‘Sinds januari 2020 is die vorm niet meer geschikt om ambtenaren iets te verbieden.’ Het voorgenomen verbod krijgt ‘een andere juridische vormgeving’. In de toekomst. Wanneer dat is mag Joost weten.

Want strikte regels die worden gehandhaafd, die zijn er vooral voor anderen.