Rekenschap

Is het politieke spelletje belangrijker dan verant­woordelijkheid nemen voor de bezuinigingen? ­Het kabinet sorteert voor bij het zwarte pieten.

Het kabinet-Balkenende III raakte in 2006 als gevolg van wat de Ayaan-crisis is gaan heten de parlementaire steun kwijt van coalitie­partner d66. De andere twee regeringspartijen, cda en vvd, wilden aanvankelijk doorregeren. Een motie van wantrouwen zouden ze ook hebben overleefd. Dankzij de sgp en de toen nog in de Tweede Kamer vertegenwoordigde lpf.

Uiteindelijk stelden Balkenende en zijn resterende ministersploeg toch hun portefeuilles ter beschikking. Een minderheidskabinet van cda en vvd paste niet meer bij de informatieopdracht uit 2003 waaruit het kabinet van cda, vvd en d66 was voortgekomen. Dat gaf, na lang debatteren overigens, de doorslag, niet het kunnen overleven van een motie van wantrouwen.

Is er vorige week door het vertrek van Hero Brinkman uit de pvv-fractie een vergelijkbare situatie ontstaan omdat ook nu kabinet en gedoogpartner samen geen meerderheid meer hebben? Regeringspartijen vvd en cda en gedoogpartner pvv vinden van niet. Niet geheel verwonderlijk, dat vonden de eerste twee destijds aanvankelijk ook niet. Ze beroepen zich ook nu weer op het gegeven dat ze een motie van wantrouwen zouden overleven. Inderdaad, en wederom dankzij de sgp, nu aangevuld met eenling Brinkman. Maar een ander argument dat vvd en cda aanvoeren, is dat ze samen altijd al een minderheidskabinet hebben gevormd.

Dat stond echter in de zomer van 2010 niet in de informatieopdracht van de koningin aan informateur Ivo Opstelten. Daarin gaat het expliciet om een ‘stabiel kabinet van vvd en cda dat met de steun van de pvv kan rekenen op vruchtbare samenwerking met de Staten-­Generaal’. Met nog slechts 75 zetels in de Tweede Kamer kunnen deze drie dat inmiddels in beide Kamers niet meer leveren. Alleen nog met steun van vierden en vijfden en dat stond niet in de informatieopdracht.

Is dat muggenzifterij? Nee, zie het als eerbied voor de spelregels van de democratie. Niet ­onbelangrijk in politiek woelige tijden. Voor vvd en cda geldt dan ook nog dat ze die eerbied hadden kunnen betonen uitgerekend in de week dat de meerderheid van de Tweede Kamer de koningin bij een volgende formatie buiten spel zet, terwijl juist zij daartegen zijn. De sgp overigens ook. Zou het geen mooi eerbetoon van deze partijen zijn geweest aan de laatste informatieopdracht van de Koning, in de persoon van de huidige koningin?

Het kabinet en de gedoogpartner hechten echter meer belang aan hun verantwoordelijkheid voor de economie. In een tijd van recessie zeggen ze daarvoor niet te willen weglopen. Aftreden zodat er tijd verloren zou gaan met nieuwe verkiezingen juist nu er ingrijpende maatregelen nodig zijn, vinden ze onverantwoord. Zo verdedigen ze hun reactie op de gewijzigde situatie.

Daar is het nodige tegenin te brengen. De vraag is of dit trio in staat is te komen met maatregelen die de economie weer op gang brengen en die dan ook nog kunnen rekenen op brede steun in de samenleving. Het eerste is niet onbelangrijk, omdat het om meer moet gaan dan puur bezuinigen. Dit kabinet heeft echter bij aanvang van deze regeerperiode dringende hervormingen op de lange baan geschoven. Vraag is of de drie daar nu onderling wel uitkomen. Brede steun in de samenleving is niet onbelangrijk als je de bevolking vraagt een bijdrage te leveren aan het oplossen van de crisis. Tot nu toe is dit kabinet als het om draagvlak voor zijn beleid gaat echter niet bepaald succesvol.

Maar eerst moet er natuurlijk voldoende draagvlak zijn in de Tweede Kamer. Tenslotte moet het kabinet op zoek naar een meerderheid nu het aan de gedoogsteun van de pvv niet meer voldoende heeft. cda-fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma deed het vorige week voorkomen alsof het kabinet na de Catshuis-gesprekken met een pakket komt waarover nog kan worden onderhandeld.

Die open houding is echter een wassen neus. Het cda zal niet akkoord gaan met pijnlijke bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking als de pvv niet wil ingrijpen in bijvoorbeeld de hypotheekrenteaftrek. Of andersom. Voor wat hoort immers wat.

Maar stel dat er op grotere dossiers inderdaad te onderhandelen valt, is dat dan op details om de Kamermeerderheid groter te maken dan de 78 zetels van vvd, cda, hun officiële gedoogpartner pvv én de onofficiële gedoogpartners sgp en Brinkman? Of omdat het kabinet nog écht op zoek moet naar een meerderheid, omdat de pvv niet thuis geeft? Hoewel die laatste situatie dus niet aannemelijk is, kan het minderheids­kabinet de hervormings- of de bezuinigingsmaatregel waarvoor het die meerderheid zoekt dan op zijn buik schrijven. Dat weten vvd en cda ook. De pvda, bijvoorbeeld, gaat niet nog een keer het gat opvullen dat de pvv mogelijk laat vallen, zoals ze bij de verhoging van de aow-leeftijd wel deed. Waarom zouden de sociaal-democraten dit door hen verafschuwde kabinet helpen aan een vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal en daarmee ook de pvv-invloed op de rest van het beleid laten voortduren?

Die houding zullen de regeringspartijen echter gebruiken om hen van onverantwoord gedrag te betichten. Zij zullen de pvda verwijten het politieke spelletje belangrijker te vinden dan het weer op de rails zetten van de economie. Maar dat is tegelijkertijd het politieke spelletje dat vvd en cda sinds vorige week zelf met overgave spelen, voor het geval ze er niet uitkomen in het Catshuis. Voorsorteren bij het zwarte pieten heet dat.

Zal het kabinet vallen als er voor één maatregel uit het bezuinigingspakket geen Kamermeerderheid is? Nee, op zich niet. Maar als het om een hervormingsmaatregel gaat waar de economie om zit te springen, zou dat pas écht onverantwoord zijn. Van vvd en cda. Zij wilden immers door zonder te kunnen rekenen op een vruchtbare samenwerking.