Human Rights Weekend-documentaire: ‘A la calle’

‘Rennen, rennen!’

Overal ter wereld glijden democratieën af naar een dictatuur. Hoe verloopt dit proces in Venezuela? A la calle, over het verzet tegen president Maduro, is te zien bij het Human Rights Weekend 2021.

Beeld uit A la calle, regie Maxx Caicedo en Nelson Navarrete © Courtesy of Priority Pictures / Ramzi Souki

Het zijn indrukwekkende beelden. Die van de jonge vuilnisman Randal Blanco in zijn sloppenwijkhuisje. ‘We moeten kiezen tussen banaan of kaas. Allebei kan niet’, zegt zijn vrouw. Het hongerende dochtertje. De lege ijskast. Zelfs met zijn bijbaan als geïmproviseerde kapper kan Randal zijn gezin niet onderhouden: ‘Er is geen leven hier in Venezuela.’ Dan is er het gesprek met zijn uitgemergelde neef. ‘Ik heb complicaties’, vertelt hij tussen de voetballende kinderen. Hij heeft diabetes. Maar in Venezuela is er geen insuline te krijgen. Even later is de neef dood.

Dit is het leven van de mensen in Venezuela. Ooit een rijk olieland, nu een failliet dictatoriaal regime. ‘De staat kan het niet hebben dat de mensen het oneens zijn. Dus onderdrukken ze ons’, zegt een bebrilde man met een Venezolaanse vlag in zijn hand. Hij staat midden in een massaal straatprotest. ‘Ze veranderen een vreedzame demonstratie in iets gewelddadigs, en geven dan ons de schuld.’ Hij is nog niet uitgesproken of er breekt paniek los. ‘Rennen, rennen!’ Het geluid van schoten, traangas, waterkanonnen.

Dit is de openingsscène van de documentaire A la calle, ‘de straat op’, een urgent verhaal over mensenrechten. Het Amerikaanse regisseursduo Maxx Caicedo en Nelson Navarrete probeert het verhaal te vertellen van het verzet tegen president Nicolas Maduro. Zeven jaar geleden werd de besnorde buschauffeur – met een krappe meerderheid – gekozen als opvolger van de mythische Hugo Chávez. Vijftien jaar lang was Chávez de ster van de ‘linkse Bolivariaanse revolutie’ in zijn land. Tot hij in 2013 stierf aan longkanker.

‘Is Venezuela een dictatuur?’ ‘Neeeeee’, roepen de rood gemutste aanhangers van Maduro in de film. ‘Het lijkt een makkelijke vraag, maar dat is het niet’, zeggen de makers. Presidentiële macht, verkregen via vrije verkiezingen, maar vervolgens misbruikt om de democratie van binnenuit te vernietigen. Het is inmiddels een wereldwijde rage: democratieën die afglijden naar een dictatuur. Brazilië, Rusland, Polen, de Verenigde Staten onder Trump, om maar een paar voorbeelden te noemen. Spannend dus om te bekijken hoe dit proces in Venezuela verloopt, stellen de makers. Hoe organiseert de oppositie zich daar? Welke strategie voeren ze? Verzwakken of versterken ze het regime met hun tactiek?

Het is 2014. De bevolking van Venezuela gaat massaal de straat op tegen de pas verkozen Maduro. Een van de oppositieleiders die het protest organiseren is Leopoldo López, ex-burgemeester van Chacao (2000-2008), het gegoede deel van Caracas. Bloedcharmant, telg uit een rijke familie. Met zijn getrainde bovenlijf in een strak wit T-shirt is hij het toppunt van nonchalante masculiniteit. Nog geen twee maanden na het losbarsten van de straatprotesten wordt López opgepakt. ‘Vernieling’, ‘samenzwering’, ‘aanzetten tot terrorisme’ – het zijn maar een paar van de aanklachten. Zijn proces vindt plaats in een bus voor de militaire gevangenis waar hij in isolement gehouden wordt. In de zevenhonderd uur dat het proces duurt, krijgt zijn verdediging maar drie uur het woord. ‘Een farce’, zeggen mensenrechtenorganisaties. Maar de door Maduro benoemde rechters veroordelen hem tot dertig jaar gevangenisstraf.

In 2017 lukt het de documentairemakers toegang te krijgen tot deze López. Ze filmen de massale straatprotesten die dat jaar opnieuw uitbreken. En ook het commentaar van López erop. Via Skype, vanuit zijn werkkamer. Hij heeft inmiddels huisarrest. Het directe contact met de oppositieleider levert prachtig materiaal op. We horen López’ rechtlijnige optimisme: ‘Vrijheid lost alles op.’ Moedige beelden ook uit zijn gevangenistijd. Hoe hij met een lange baard, gehurkt tegen de tralies van zijn cel, vrolijke aanmoedigingen roept naar zijn aanhang buiten. Interviews met zijn blonde vrouw die onvermoeibaar campagne voor zijn vrijlating voert. Hun twee kindertjes voor wier toekomst López zich opoffert. Samen schetsen ze het beeld van een echte Amerikaanse held.

Toch zit hier ook het probleem van de film. De heldenrol die de makers voor López wegleggen vertekent de werkelijkheid. López vertegenwoordigt namelijk maar een klein gedeelte van de Venezolaanse oppositie: het meest radicale deel. Hij is van de confrontatie, niet van het onderhandelen. Alleen hard op hard. Ook ondemocratische middelen schuwt hij niet. Al tijdens de mislukte rechtse coup tegen Chávez in 2002 speelde López een dubieuze rol. Zo gijzelde hij de minister van Binnenlandse Zaken. Later beweerde López dat het ‘voor diens bescherming’ was.

Natuurlijk. Aanleiding voor de protestgolf van 2017 was het autoritair uitschakelen van het parlement door Maduro. In 2015 won de oppositie voor het eerst een meerderheid. Waarop Maduro met foefjes het hele Congres uitrangeerde. De film toont een prachtig dictatormomentje. Behangen met sjerpen en medailles staat Maduro voor zijn aanhang: ‘Ay Heer in de hemel’, heft hij zijn armen. ‘Hoor de jubel van het volk in de straten. Parlement maak je klaar. Pak je koffers. Jullie tijd zit erop!’

Opmerkelijk is echter dat de makers niet een gematigd iemand hebben genomen om de protestgolf van 2017 hiertegen te personifiëren. Bijvoorbeeld een aanhanger van de tweevoudige presidentskandidaat Henrique Capriles. Dat had de documentaire meer balans gegeven. Nee, opnieuw kiezen de makers voor het extreme. Nixon Leal is een jonge rauwdouwer met contacten ‘in de clandestiniteit’. ‘Hoe minder ik weet, hoe beter’, zegt zijn moeder over de bezigheden van haar zoon. In 2014 wordt Nixon beschuldigd van het opzetten van een paramilitair gewapend front. Meer dan tweeënhalf jaar lang verdwijnt hij in de kerkers van het Maduro-regime. ‘Ik ben nog nooit zo gemarteld’, vertelt Nixon in de film. De animatie van wat hem wordt aangedaan is werkelijk walgelijk om te zien. Nu organiseert Nixon de voorhoede van de straatgevechten met de politie. Zijn strijders hebben professionele gasmaskers, schilden, molotovcocktails en meer. ‘Wij zijn klaar voor de oorlog’, zegt Nixon.

Venezolanen moeten kilometers lopen voor water © Courtesy of Priority Pictures / Roman Camacho
Door voor Guaidó te kiezen hebben de makers zich in een ideologische strijd laten meeslepen

Na maanden van bloedige veldslagen worden de protesten van 2017 door het regime gesmoord. De situatie voor de bevolking is dramatisch. Beelden van mannen die in het riool duiken op zoek naar iets waardevols. Iets om te eten. Miljoenen mensen die het land ontvluchten. Honderden kilometers te voet afgelegd, op zoek naar werk en voedsel. Ook vuilnisman Randal vertrekt. ‘Ik kan de honger van mijn dochter niet meer aanzien.’ Het meisje schreeuwt het uit bij het afscheid.

Dan, begin 2019, benoemt het uitgerangeerde Congres het piepjonge en volslagen onbekende oppositielid Juan Guaidó tot nieuwe voorzitter. Hij is een discipel en beschermeling van Leopoldo López. Vanuit zijn huisarrest heeft de oppositieleider de boel bestierd. Niet veel later zweert Guaidó zichzelf in als de ‘rechtmatige’ interim-president van Venezuela. Net als Maduro goochelt hij met de grondwet. Rechtsgeleerden zetten dan ook grote vraagtekens. Maar de VS van Trump en buurland Brazilië van Bolsonaro erkennen Guaidó onmiddellijk als enige echte president van Venezuela. Later volgt ook de EU.

Opnieuw zijn er gewelddadige straatprotesten. Ook verzetsman Nixon duikt weer op. In een zwart shirt met het opschrift: ‘Ik ben de bevrijder’. Er dreigt een bloedbad, burgeroorlog. Noorwegen, Spanje en zelfs de paus bieden aan te bemiddelen. Maar Guaidó weigert. Hij wijst elke dialoog en onderhandeling af. Voor hem is het – alweer – hard op hard.

Helaas wordt deze context in de film niet geboden. Het verhaal stormt rechtstreeks door naar de vroege ochtend van 30 april 2019. De makers zijn erbij als López om 3.45 uur uit zijn huisarrest breekt. Hij neemt innig afscheid van zijn vrouw en stapt in een auto. Op de achterbank zaagt hij zijn elektronische enkelband door en zegt: ‘Eind maart ben ik benaderd door een vertegenwoordiger van het militair hoog commando. We kwamen een wisseling van het regime overeen.’ Een complot dus tot het plegen van een militaire staatsgreep.

En ja. Daar zijn de beelden. Guaidó op een kruispunt. Strak in het pak. Die die ochtend om 5.52 uur het leger oproept ‘zich bij ons te voegen’. Achter hem staat López in trainingspak met alvast een paar militairen. Volgen beelden van dunne demonstraties. Hier en daar een soldaat die overloopt. ‘Veel onderdelen van de krijgsmacht hebben beloofd zich bij ons te voegen’, zegt López. ‘De dictator kan niet langer meer op het leger rekenen’, jubelt Guaidó.

Hier eindigt de documentaire. ‘De opstand van 30 april heeft geen verandering van regime opgeleverd’, luidt de na-tekst.

Is dat dan alles? Waarom horen we niets over het feit dat ‘de krijgsmacht’ helemaal nooit van plan was zich bij López en Guaidó te voegen? Elk onderdeel is immers gecoöpteerd door het corrupte regime van Maduro. Hier hadden we iets van kunnen leren. Voor landen als Brazilië, Polen en Rusland. Conform de belofte van de makers. Ook horen we niets over de puberale plannen van Guaidó om Maduro door huursoldaten te laten ontvoeren. Maar vooral: waarom zeggen ze niets meer over de hongerende en stervende bevolking van Venezuela die het kind van de rekening is?

Door voor Guaidó te kiezen hebben de makers zich in een ideologische strijd laten meeslepen. Zoals een Venezolaanse vriend ooit zei: ‘Dom links kiest voor Maduro, dom rechts voor Guaidó.’ Daartussen worden de mensenrechten vermangeld. Van de duikers in de riolen. Van de mensen die op dit moment zonder enige medische hulp sterven aan covid. Van de miljoenen Venezolanen die nog steeds door honger op de vlucht worden gedreven.

Gelukkig werken er binnen en buiten Venezuela mensen in stilte aan een onderhandelde oplossing. Het zal niet makkelijk zijn. Er zijn geen instant overwinningen. Maar het is te hopen voor de bevolking dat dit het scenario voorkomt dat López in de documentaire voorspiegelt: ‘We gaan door met verloren veldslagen, tot we de laatste winnen.’ López vluchtte na de mislukte staatsgreep met zijn gezin naar Spanje. Henrique Capriles zit nog in Venezuela. ‘Politiek betekent oplossingen zoeken, akkoorden sluiten’, zei deze oppositieleider laatst in een interview met de krant El País

Het is hoopgevend dat ook Europa haar oogkleppen begint af te leggen. Op 6 januari besloot de EU om Juan Guaidó niet meer te erkennen als de ‘enige rechtmatige leider van Venezuela’.

Human Rights Weekend 2021, 12-14 februari

Streaming van drie documentaires, een live openingsevenement en andere extra content in heel Nederland. Alle films zijn het gehele weekend gratis beschikbaar.
-Nederlandse première van Reunited en Zoom openingsevenement op 12 februari
-Europese preview van A la calle en bijdrages van Human Rights Watch en de filmregisseurs
-Nederlandse première van I Am Samuel en in NYC opgenomen Q&A
ff.hrw.org/amsterdam