Deelnemers aan een mars door Rotterdam-Zuid roepen op tot eerlijke verdeling van welvaart. 14 april 2019 © Robin Utrecht / ANP

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Cruijffs gevleugelde uitspraak lijkt steeds meer van toepassing op de inrichting van onze economie. Wat al enkele decennia door progressieve economen wordt betoogd, wordt nu in rap tempo een gemeenplaats.

Donderdag las ik een interview met Ingrid Thijssen, de nieuwe top-vrouw van werkgeversorganisatie VNO-NCW. De bedrijvenclub heeft een studie gepubliceerd waarin ze concludeert dat de kansenongelijkheid is toegenomen; ze overweegt steun voor een hoger minimumloon. Bovendien ‘moeten we af van de financiële en juridische prikkels die het flexcontract zo aantrekkelijk maken’.

Zaterdag: in een column betoogt Marike Stellinga dat ons belastingstelsel vermogens te laag belast en lonen te hoog. Wie werkt wordt gestraft, wie vermogens ophoopt wordt beloond, en kan bovendien de belasting makkelijk ontwijken, ‘en daar hebben de handigste Harry’s, toch vaak de mensen met geld’, voordeel van.

Verderop in de krant worden de pijlen gericht op de farmaceutische industrie. Voor twee doses van het Oxford-vaccin betaal je minder dan twee euro, Janssen vraagt 8,50 euro voor één prik. Gewoon, omdat het kan – er is weinig concurrentie en over de kostenstructuur wordt geheimzinnig gedaan. Overheid, premiebetalers en patiënten hoesten het geld op dat farmaceuten kunnen doorsluizen naar hun aandeelhouders. Met ontwikkelkosten of risico heeft dat weinig van doen.

Dit zijn dus situaties die al decennia bestaan en al even lang bekritiseerd worden door progressieve economen. Maar het zijn ook praktijken die in de communis opinio tot zo’n anderhalf jaar geleden als normaal gezien en zelfs verdedigd werden. Gisteren waren lage lonen en flexcontracten goed voor de BV Nederland, vandaag zijn ze een probleem. Gisteren waren hoge dividenden een passende beloning voor aandeelhouders, vandaag zijn ze een last voor de economie. Gisteren waren patenten op medicijnen nog noodzakelijk voor de financiering van onderzoek en ontwikkeling, vandaag zijn het vehikels om via marktmanipulatie oneerlijke superwinsten te maken.

We hebben het gehad met de economie van februari 2020

Het grappige is dat zowel de consensus van gisteren als de wijsheid van vandaag als vanzelfsprekendheid wordt gepresenteerd. MKB-voorman Jacco Vonhof vertelde dat de nieuwe VNO-NCW-koers ‘voor mkb’ers ook heel erg past bij de verbinding die ze van nature met hun lokale omgeving hebben’. Natuurlijk.

De presentatie is soms komisch, maar de omslag lijkt serieus. Is dit dan toch het corona-effect? In maart en april 2020 zou alles anders worden, want corona legde het falen van het kapitalisme bloot. In juni waren we dat verhaal alweer moe, dacht ik toen; we wilden zo snel mogelijk terug naar het oude normaal. Had ik het mis? Overal zie ik nu tekenen dat werkgevers, de overheid en opiniemakers het gehad hebben met de economie van februari 2020. Het moet duurzamer en socialer.

Het inzicht dat nu doorbreekt is dat exorbitante vermogens en overmatige winsten ten koste van ondermaatse lonen de economie schaden. Het inzicht is twee eeuwen oud: in de economie zie je de eeuwige terugkeer van hetzelfde. De klassieke economen – Smith, Ricardo, Marx en anderen – hadden er een woord voor: ‘rents’. De beloning van productieve activiteit lijdt onder een toenemende last van afdrachten, die verder geen constructieve rol in het economisch proces spelen. Dat is niet alleen onprettig of onrechtvaardig – dat ook – maar het schaadt de economie. Werk en ondernemerschap moeten beloond worden, maar te veel van het surplus dat we met z’n allen produceren gaat naar een kleine groep die er niets voor doet.

Om zulke processen te analyseren werd het concept ‘rents’ bedacht. We gaan het binnenkort weer vaak lezen, verwacht ik. Niet omdat het gisteren ontdekt is, maar omdat het past in het nieuwe narratief dat nu overal wordt omhelsd.

Het economenvakblad Economisch-Statistische Berichten bereidt een special voor onder de werktitel ‘Snappen we de economie nog?’ Een goede vraag. Rond kantelpunten in het narratief ontstaat onzekerheid. Voor nieuwe inzichten moeten we dan teruggrijpen op oude en soms wat vergeten concepten. Mijn bijdrage zal over rents gaan.

Nu het stof van de pandemie begint neer te dalen, blijken we ons een flink stuk ter linkerzijde van onze positie vóór corona te bevinden. Dit is niet meer terug te draaien, want Cruijff had gelijk: nu we doorhebben hoe rents werken, zien we ze overal. En willen we er iets aan doen.