Revolutie van de onderbuik

Deze begroting heeft iets tragisch. De dames en heren hebben geweldig hun best gedaan, dat is wel duidelijk, en we zijn het er allemaal over eens dat nood der tijden harde maatregelen onvermijdelijk maakt. Daar is dit kabinet niet voor teruggeschrokken. En toch, waar het aan ligt zou je niet meteen kunnen zeggen, maar uit dit geheel stijgt een grote vergeefsheid op. Het doet me denken aan zo'n kleine jongen die op het strand een groot fort tegen de vloed heeft gebouwd waarna dat kunstwerk door de golven overspoeld wordt. Shakespeare mag ook: ‘Whether tis nobler for the mind to suffer from the slings and arrows of outrageous fortune, than to take arms against a sea of troubles, and by opposing end them.’ Maar aan zulke tragiek hebben de mensen geen boodschap. Het is hier niet de vraag of al die bezuinigingen noodzakelijk zijn, maar hoe ze door het volk zullen worden ontvangen.
Sinds het einde van het poldermodel heeft Nederland een andere burgerij gekregen. De kiezers van nu zijn niet meer de ideologisch of godsdienstig in een partij gerangeerde individuen die door het vertrouwen in hun vertegenwoordigers het fundament voor een stabiel bestel vormden. In deze tijd hebben we te maken met een collectief van altijd kritische, eigengereide individuen die bij voorbaat iedere politicus, iedereen die 'op het pluche zit’ wantrouwen. Deze wijd verbreide houding heeft Den Haag voor het eerst door de opkomst van Pim Fortuyn verrast. Daarna is het niet opgehouden. Nederland is nog altijd in de greep van de revolutie van de onderbuik. Het laatste bewijs is het duurzame succes van de PVV.
'Onderbuikgevoelens’ is een sleutelwoord uit de politieke terminologie geworden. Onderbuik, wat een uitstekende kenschets. Met dat deel van je lichaam denk je niet, daar verteer je wat je gegeten hebt, daar zitten je anus en je voortplantingsorganen. En nu is daar dus ook het politieke oordeelsvermogen gevestigd. Als iets je niet bevalt, zegt je onderbuik dat je het 'spuugzat’ bent. Je vreet en pikt het niet meer, je moet ervan kotsen. Allemaal termen uit de nieuwe politieke woordenschat. Het is geen typisch Nederlands verschijnsel. In Amerika denkt de Tea Party ook met de onderbuik. In Duitsland en Frankrijk laten de onderbuikers zich gelden. Overal in het Westen zijn ze in opmars.
In tijden van welvaart kan een politiek bestel zich zo'n luidruchtig gezelschap veroorloven. Maar aan deze luxe is nu een eind gekomen en de hoop op betere tijden is voorlopig vervlogen. De maatregelen van het kabinet zijn rationeel beredeneerd, maar zal dat helpen? De meeste van onze grote economische problemen zijn internationaal van oorsprong. Als Obama er op korte termijn niet in slaagt de Amerikaanse werkloosheid van bijna tien procent spectaculair te verminderen, zal dat mondiaal worden ervaren. De Europese Unie wordt geteisterd door een monetaire crisis waarvoor niemand de oplossing weet.
En wat gebeurt er op korte termijn met Griekenland? Zal het land nog een keer met leningen worden gered of gaat het uit de eurozone? Hoe zullen Spanje en Italië proberen hun economie te saneren? Er is geen expert die daarover met enige zekerheid iets kan zeggen. Lees het hoofdartikel in The Economist van deze week. Rijk aan goede raad, maar het blad erkent: deze verzameling denkbeelden gaat mank aan een democratisch deficiet. De Europese kiezers willen geen fiscale discipline, opgelegd door de EU. Het is dit weekeinde weer bewezen door de Berlijnse kiezers die de partij van Angela Merkel in de steek hebben gelaten ten gunste van de sociaal-democraten. Over wat er binnenkort in Athene zal gebeuren heeft Den Haag niets te zeggen. Maar zou Griekenland de euro verlaten, dan zullen we daarvan in de hele EU de gevolgen ondervinden. Ook hier veel speculaties, allemaal pessimistisch.
En zo komen we terug op de Nederlandse onderbuik. Hoe zullen de kiezers reageren als ze ervaren dat ondanks deze Miljoenennota vol goede bedoelingen hun persoonlijk leven verder achteruit gaat, we misschien in een echte economische crisis terechtkomen? De enige vergelijking die we kunnen trekken is die met de jaren dertig. Maar denk niet aan de terugkeer van een soort NSB. We leven in een volstrekt andere maatschappij, de ontevredenheid zal zich anders kanaliseren, maar één ding lijkt me zeker: de onderbuik zal tot een nieuwe machtsvorming leiden, of is daar misschien al mee bezig, vooral via internet. Raadpleeg de websites van deze niet georganiseerde oppositie, lees de reacties van lezers op Nu.nl. Daar broeit een ongebruikte politieke reserve die wacht op een programma en leiderschap. De Arabische lente is niet de enige beweging die veel aan de sociale media te danken heeft. En de onderbuik is onze politieke reserve.