Buitenland

Rijpe appel

Voordat hij onlangs met een beginnend baardje opdook in een wervingsfilm van Islamitische Staat, was kolonel Gulmurod Khalimov de poster boy van de jacht op terroristen in Centraal-Azië.

Als commandant van de Tadzjiekse elite-eenheid Omon leidde Khalimov geheime operaties tegen islamisten in ruige, afgelegen gebieden met omineuze namen als Rasht-vallei en Khorog. Khalimov was ‘een van de best opgeleide officieren van het land’, schrijft de BBC-correspondent in Tadzjikistan. In zijn IS-video vertelt Khalimov hoe hij onder meer getraind is door de Amerikaanse Special Operations Forces, door Russische adviseurs, en door het beruchte huurlingenbedrijf Blackwater. De Amerikaanse regering gaf toe dat hij vijf Amerikaanse trainingsprogramma’s heeft doorlopen. Nu gaat Khalimov, zegt hij in zijn HD-film met zijn IS-vingertje omhoog, jihad voeren in Centraal-Azië en ‘de slachting brengen’ naar Tadzjikistan. Het nieuws werd daar niet heel opgewekt ontvangen.

Dit slechte nieuws heeft in ieder geval voor een van onze vrienden een zilveren randje. De Russische president Vladimir Poetin probeert, zoals inmiddels bekend, het voormalige Russische imperium nieuw leven in te blazen. Niet alleen in de Krim en Oekraïne maar ook in Kazachstan, Oezbekistan en de andere landen in Centraal-Azië. In die regio wordt het leven voor Poetin sinds een jaar almaar makkelijker. Of beter gezegd: vanwege de opkomst van Islamitische Staat valt Centraal-Azië, dat al ruim een eeuw een prominente rol speelt in geostrategische theorieën over de wereld, Poetin als een rijpe appel in de hand.

Waar Russische soldaten zijn, gaan ze niet zomaar weer weg

In 1904 presenteerde geograaf Harold Mackinder een paper getiteld The Geographical Pivot of History aan de verzamelde heren van de Britse Royal Geographic Society. Met zijn lezing kuste Mackinder een compleet nieuwe academische discipline tot leven: die van de geostrategie. Volgens Mackinder was er een geografische ‘spil’ of ‘draaischijf’ aan te wijzen in de landmassa tussen Europa en Azië, waar de geschiedenis van de wereld omheen draaide. Wie dit gebied in handen had, beheerste de geschiedenis, en dus de wereld. Dit idee zou zelf de geschiedenis in gaan als de ‘Heartland-theorie’.

Een eeuw speelden Groot-Brittannië en het tsarenrijk er de Great Game om controle van deze regio. Nazi-strategen lieten zich door het Heartland-idee inspireren voor hun concepten van Mitteleuropa en Drang nach Osten. Tijdens de Koude Oorlog was het Heartland natuurlijk in handen van de Sovjet-Unie. Eigentijdse cold warriors als Dick Cheney en George Bush jr. probeerden Centraal-Azië vervolgens in Amerikaanse handen te krijgen via defensiecontracten, de vestiging van Amerikaanse militaire bases tijdens de oorlog in Afghanistan, of olie- en gascontracten. China liet zich er tot frustratie van het Kremlin ook steeds meer zien.

Maar toen kwam IS. Volgens de International Crisis Group hebben zich twee- tot vierduizend moslims uit Centraal-Azië bij IS aangesloten. Niet spectaculair veel: zo hebben zich volgens de Britse onderzoeker Edward Lemon naar schatting één op de vijftienhonderd Belgische moslims aangesloten bij IS tegen één op de twintigduizend Tadzjiekse geloofsgenoten. Ook komt een trip naar IS, gezien het schrikwekkende sterftecijfer onder Centraal-Aziaten, neer op een enkeltje. Maar het is in ieder geval genoeg om de autoritaire heersers van de ‘Stans’ nerveus te maken. Wellicht tot vreugde van Poetin zwaaiden vorig jaar een paar extremisten in Afghanistan met de zwarte IS-vlag, want dit jaar mocht het Russische leger militaire bases betrekken of uitbreiden in Tadzjikistan. En ook uit Oezbekistan en Turkmenistan, die een grens met Afghanistan delen, kwamen er voor Moskou bemoedigende signalen.

Rusland ‘doet alsof het gaat om grensveiligheid’, zei Lemon tegen Radio Free Europe, ‘maar in werkelijkheid gaat het om geopolitiek’. Dat begrijpt iedereen. En wat ook iedereen weet: waar Russische soldaten zijn, gaan ze niet zomaar weer weg. Het Heartland is voorlopig van hen.