Rob Hartmans

Aleksandr Sokoerov toont in zijn film ‘Taurus’ de voorliefde van Lenin voor ongebreidelde terreur, die dient «om de wilden te leren leven als mensen». Pas als de mensen tot pulp waren geslagen, kon de nieuwe samenleving worden gevormd.

Het is een deerniswekkend gezicht: de oude, hulpeloze man heeft zijn tweede beroerte gehad en zijn brein wordt weggevreten door de syfilis. Hij is af en toe de weg kwijt, weet niet wie de mensen om hem heen zijn of waar hij is. Er wordt met hem gesold, de verzorgers koeioneren hem, een verpleger rukt ruw de krant uit zijn handen. Het is een ontluisterend beeld van de menselijke aftakeling, dat een bijzondere tragiek krijgt door de groen-blauwe en gele grijstonen zonder veel contrast, en allerlei geïsoleerde, doordringende geluiden die na verloop van tijd op je zenuwen gaan werken.

Je krijgt onwillekeurig medelijden met het menselijke wrak dat je voor je ogen ziet lijden. Aan de andere kant weet je dat het hier om Lenin gaat. Zijn dergelijke gevoelens dan wel op hun plaats? Als Lenin zelf ergens een hekel aan had, dan was het aan «zoete sentimentaliteit». Dat was immers de denigrerende kwalificatie waarmee hij schreef over mensen als Tolstoj en Tsjechov, die zich inzetten voor de slachtoffers van de gruwelijke hongersnood onder de bevolking van de Wolga-provincies, in de jaren negentig van de negentiende eeuw. Volgens Lenin immers diende de honger de vooruitgang, aangezien hij de agrarische economie volledig ontregelde en de boeren naar de stad joeg. Daar zouden de mensonterende omstandigheden hen omvormen tot het proletariaat dat de revolutie zou voltrekken.

Dit onverbiddelijke geloof in «historische noodzakelijkheid» zou een van de twee belangrijkste kenmerken van Lenins politiek blijven. Het andere was de voorliefde voor ongebreidelde terreur. Alleen een niets ontziende, goed georganiseerde terreur «kan een land nieuw leven inblazen». In Taurus zegt hij dat de terreur dient «om de wilden te leren leven als mensen». Het is dus blijkbaar een middel om een heilig doel te bereiken. En dat doel zou dan het geluk der mensheid zijn.

Lenin als goedbedoelende idealist, als man die het beste voor had met de mensheid, maar die tegelijkertijd inzag dat dit doel niet met fluwelen handschoenen te bereiken viel. Je kunt geen omelet bakken zonder eieren te breken, waar gehakt wordt vallen spaanders. Dat is vervelend, maar het kan niet anders. Dit beeld van Lenin heeft het lang uitgehouden. Ter gelegenheid van zijn honderdste geboortedag, in 1970, stond bijvoorbeeld dit weekblad vol met artikelen van deze strekking, en werd de lezer getrakteerd op talloze «inspirerende» citaten van de grote man.

Stalin, dat was een gangster geweest. Die ontbeerde immers de menselijkheid van Lenin. Maar Nabokov had al decennia eerder geschreven over Lenins idealisme als «this pail of milk of human kindness with a dead rat at the bottom». In Sokoerovs Taurus - na Moloch over Hitler de tweede film in een reeks over politieke leiders - proef je die dode rat af en toe heel duidelijk. Lenins vrouw Kroepskaja moet voor hem allerlei informatie opzoeken, bijvoorbeeld over het sterfbed van Marx en de praktijk van lijfstraf fen in het tsaristische Rusland. Af en toe leest zij haar aantekeningen voor, die door Lenin met instemming worden aangehoord.

De dode rat overheerst ook de conversatie met Stalin. De bolsjewistische kroonprins komt langs bij de aftakelende leider, een bezoek dat omstandig dient te worden gefotografeerd. Tijdens de verwarde conversatie vraagt Lenin zijn opvolger wat hij zou doen als hij in een auto over een landweg rijdt, en er een boomstam over de weg ligt. Er zijn verscheidene opties. Je kunt natuurlijk wachten tot de boom vanzelf helemaal is weggerot, maar dat duurt wel erg lang. Je kunt ook de boom aan de kant schuiven. Maar de twee idealisten zien in deze meest voor de hand liggende keuze helemaal niets. Er is nog een derde optie, waar zij zonder meer de voorkeur aan geven: je kunt de boom helemaal tot spaanders hakken. Ze zeggen niet waarom ze de tweede optie niets vinden, maar het antwoord is duidelijk. Iemand kan immers de boomstam opnieuw op de weg leggen. Het is dus beter om dit te voorkomen. Alle potentiële tegenstand dient te worden weggevaagd, mogelijke oppositie moet worden uitgeroeid. Daarom werd al onder Lenin begonnen met de vernietiging van bestaande sociale structuren. De spaanders waren helemaal geen betreurenswaardig bijproduct van het hakken. Het ging niet om collateral damage, maar de spaanders waren nodig om pulp van te maken. Pas als de mensen tot pulp waren geslagen, kon de nieuwe samenleving worden gevormd.

Sokoerov heeft in een interview gezegd dat het maken van de film Taurus moeilijker en pijnlijker was dan die over Hitler. Dit kwam veel dichterbij, dit is de gruwelijke geschiedenis van zijn eigen land. Of Taurus bijdraagt tot een beter begrip van die geschiedenis is nog maar de vraag. Voor wie weinig weet van de geschiedenis van de Sovjet-Unie is de film vrij ontoegankelijk. Er worden vrijwel geen namen genoemd, gebeurtenissen en figuren worden niet in een context gezet. De gemiddelde toeschouwer buiten Rusland mist hier vermoedelijk de voetnoten. In artistiek opzicht is het echter een prachtige film, met indringende beelden en een opmerkelijke geluidsband. De rollen van Lenin en vooral die van Kroepskaja worden uitstekend gespeeld. Taurus is een beklemmende film, en als je niet weet wat er daarna zou gebeuren, ben je opgelucht als Lenin de laatste adem uitblaast.

Taurus

regie: Aleksandr Sokoerov

script: Joeri Arabov