Economie

Rookworst

Worsten van de HEMA in Eindhoven. De winkelketen kampt met een zware schuldenlast. De coronacrisis heeft de financiele positie van het bedrijf verder verzwakt. © ANP / Robin van Lonkhuijsen

En weer dreigt er een immense vracht belastinggeld naar een lekke schuit te gaan. Twee tot vier miljard euro was er een maand geleden voor KLM. Een volledig gefinancialiseerde luchtvaartmaatschappij die om fiscale redenen haar vliegtuigen leaset van Ierse leasemaatschappijen, zo wist webzine FTM te melden. Die een groeiend deel van haar personeel op oproepbasis inhuurt. Die zich weinig gelegen laat liggen aan klimaatverandering. Die winsten gebruikt om eigen aandelen in te kopen en daarmee de koers omhoog te jagen. En die het bestond om midden in de coronacrisis de voorzitter een extra bonus te willen uitkeren als hij met de gevraagde poet thuiskwam. Kortom, echt een bedrijf waarvan je als burger, met de kosten van de bankencrisis nog vers in je geheugen, denkt: kom laten we die even lekker verwennen met wat fijne staatssteun.

Nu is de Hema het feestvarken. Bedolven onder schulden door Anglo-Amerikaanse private-equityfondsen – eerst het Amerikaanse KKR, daarna het Britse Lion Capital – dreigt als gevolg van de coronamaatregelen faillissement voor de winkelketen met zijn 544 filialen en zijn 9400 werknemers. Ook al is het bedrijf sinds 2017 weer in Nederlandse handen, de recente geschiedenis van het concern is net als die van KLM niet om over naar huis te schrijven – en dan druk ik me mild uit.

Zoals opgetekend in het onvolprezen boek van Stefan Vermeulen heeft de Hema sinds 2007 op een omzet van 11 miljard euro slechts 31 miljoen vennootschapsbelasting betaald. Dat is een belastingdruk van 0,3 procent! De werknemers zijn uitgekleed en investeringen voor vernieuwing en uitbreiding waren er niet, waardoor de Hema keihard voorbijgestreefd is door ketens als Blokker en Action. Wie er wel schatrijk van zijn geworden zijn de banken en andere crediteuren: 572 miljoen euro hebben die er sinds 2007 aan rentebetalingen aan verdiend. En – natuurlijk – de eigenaren en beleggers van Lion Capital. Bijna 84 miljoen euro hebben zij in hun met zijde gevoerde zakken gestoken. Het winkelconcern, zo concludeert Vermeulen met nauwelijks verholen woede, ‘heeft de afgelopen elf jaar als spaarvarken gefungeerd voor partijen uit de financiële wereld’. En dat is een erfenis die je niet zo een-twee-drie afschudt, wat betekent dat een fors deel van de eventuele steun terechtkomt bij de schuldeisers, lees: banken. En weer denk je dan als nuchtere burger die zich de 135 miljard euro herinnert die sinds 2008 richting diezelfde banken is gegaan: daar zou ik mijn geld niet in steken.

De motieven om het wel te doen zijn dan ook niet rationeel. Op een eerdere investering in KLM heeft de staat miljoenenverlies geleden. En het steunpakket van vorige maand kwam weer zonder voorwaarden of garanties. Datzelfde dreigt met de miljoenensteun voor de Hema.

De regels van het kapitalisme gelden alleen voor sukkels

Dat het ook anders kan, laten Denemarken en de VS zien. In Denemarken kun je als bedrijf fluiten naar steun als je vestigingen hebt in belastingparadijzen. En in de VS krijg je als bedrijf nul op het rekest als je te veel schuld op de balans hebt staan, en dat geldt in principe voor elk bedrijf dat in handen valt van private-equityfondsen.

In Nederland gaat dat anders. Daar krijg je steun als je groot bent en als je warme, nationale emoties weet op te roepen, en je wordt met open armen ontvangen als je beide bent: groot en iconisch. En dus ging de rode loper uit voor KLM: geen bedrijf dat meer verbonden is met het zelfbeeld van het warme, egalitaire, internationaal-georiënteerde naoorlogse Nederland dan KLM. De luchtblauwe toestellen staan symbool voor het moderne Nederland – maakt niet uit dat ze in Ierland zijn geregistreerd. En datzelfde geldt voor de Hema. ‘Ons nationale warenhuis’, zo liet het Algemeen Dagblad daags na het steunverzoek aan zijn lezers weten. Weer: niets typerender voor het hippe, kekke Nederland van doe-maar-gewoon-dan-doe-je-gek-genoeg dan de spreekwoordelijke rookworst van de Hema.

Het is een vorm van corporatisme die alleen op het oog onverenigbaar is met de kapitalistische mythe van de vrije markt waar iedereen onderhevig is aan dezelfde tucht van het bankroet. Kapitalisme is een economisch systeem waarvan de regels op papier voor iedereen gelden, maar die in de praktijk alleen voor sukkels gelden. Voor de patsers is alles onderhandelbaar, zelfs schulden en faillissementen.

Lees ook