Peter Pomerantsev

Rusland als realityshow

De Brits-Russische schrijver Peter Pomerantsev gaat in Niets is waar en alles is mogelijk op zoek naar de werkelijkheid achter het Rusland van Vladimir Poetin. Poetin is in zijn eigen propaganda gaan geloven.

Medium pomerantsev

Begin jaren tachtig maakte de Franse filosoof Jean Baudrillard een roadtrip door de Verenigde Staten. Het waren de optimistische jaren van Reagan, stijgende beurskoersen, Las Vegas en Michael Jackson. Baudrillard was op zoek naar het ‘stralende Amerika’. Zijn jachtterrein waren de woestijnen, de bergen, de freeways, Los Angeles, de safeways, de ghosttowns en de downtowns. Het resultaat was Amérique (1986), een bedwelmend verslag vanuit een wereld die model stond voor zichzelf.

Volgens Baudrillard moest je het land voorstellen als een gigantisch hologram in de zin dat alle informatie steeds aanwezig was in de afzonderlijke elementen. Of dat nu een tankstation in de woestijn was of een willekeurige straat in een stad in de Mid-West, een parkeerplaats of een restaurant van Burger King. Steeds zat heel Amerika erin vervat. Het was een plaats waar het absurde tevens het bewonderenswaardige was: de helverlichte skylines bij nacht, de airconditioners die lege hotels in de woestijn koelden, het kunstlicht op het midden van de dag. Die hardnekkige weigering tot matiging getuigde volgens Baudrillard van zowel de belachelijke luxe van een rijke samenleving als van een primitieve oerkracht. Amerika was een droom noch een realiteit, het was een hyperrealiteit. Een utopie waarin men vanaf het begin leefde alsof die reeds gerealiseerd was.

Niets is waar en alles is mogelijk heeft bij vlagen dezelfde hallucinerende kracht als Amérique. Peter Pomerantsev, een Brit met Russische ouders die tien jaar werkzaam was in de Russische televisiewereld, is op zoek naar de werkelijkheid achter het Rusland van Vladimir Poetin. In zijn boek maakt hij een uitstapje naar Londen waar hij de Russische superrijken portretteert. Ook reist hij af naar Siberië waar hij de verrichtingen volgt van een gangster die een succesvol filmmaker is geworden en nu op locatie zijn eigen levensverhaal verfilmt.

Maar het overgrote deel van zijn tijd brengt hij door in Moskou, de plaats waar de realityshow wordt gecoördineerd die het moderne Rusland heet. Min of meer toevallig zit hij aan bij een brainstormsessie in de imposante toren waar de publieke omroep is gevestigd, de ‘stormram van de Kremlin-propaganda’. ‘We weten allemaal dat er geen sprake van echte politiek is’, zegt iemand. ‘Toch zullen we de kijkers het gevoel moeten geven dat er iets gebeurt. Ze moeten vermaakt worden. Wat zullen we doen? Wie is deze week de vijand? Politiek moet voelen als in een film.’

Baudrillards Amerika is in de kern een primitieve samenleving, waarin wetenschappen, media en technologie zich zonder vooropgezet plan ontwikkelen. Het is een kinderlijk land waar je kind moet zijn om het te kunnen vatten. What you see is what you get. Maar in het Rusland van Pomerantsev is een opperste staat van paraatheid geboden. Hij merkt er al iets van bij het bedrijf waar hij tijdens zijn beginjaren in Rusland werkt: Potemkim Productions. Die naam voorspelt weinig goeds en wanneer de belastingsdienst op een goede dag binnenvalt, gaat zijn baas met de inspecteurs rond te tafel zitten en legt hij ze een valse boekhouding voor. De inspecteurs gaan de boeken door, zelfs als ze dondersgoed weten dat die vals zijn. Vervolgens slaan ze de producent aan voor het overtreden van wetten waarvan hij weet dat hij er niet aan hoefde te voldoen. Uiteindelijk wordt alles geschikt op een manier ‘waarbij iedere pose, rol en dialoog het ritueel van legaliteit nabootst’.

In het Amerika van Baudrillard is alles echt, zelfs wanneer dat nep is. In Rusland, zo ontdekt Pomerantsev, blijkt alles nep, maar op paradoxale wijze is alles daarmee ook weer echt.

In Simulacres et simulation (1978) muntte Baudrillard de term ‘hyperrealiteit’. Die treedt op wanneer de representatie van de werkelijkheid zelf de werkelijkheid wordt. Als voorbeeld geeft hij de replica die werd gemaakt van de beroemde grot van Lascaux in de Dordogne. Om de ruim vijftienduizend jaar oude muurschilderingen te sparen liet de Franse regering er pal naast een grot bouwen die een exacte kopie van het origineel was. Toeristen sloegen er nauwelijks acht op. Ze beleefden hun bezoek alsof ze in de echte grot stonden. Omgekeerd werkte het ook: zo zou Baudrillard in de jaren negentig betogen dat de Eerste Golfoorlog nooit had plaatsgevonden. Hij had slechts bestaan in gelikte propagandabeelden zoals getoond door generaal Schwarzkopf. De gruwelijkheid van de bombardementen, de Iraakse slachtoffers, kortom de werkelijkheid van oorlog bleef buiten beeld.

Islamitische Staat zou Baudrillard zonder twijfel ook als hyperrealiteit hebben beschouwd. Liet IS immers niet de kaart aan het territoir vooraf gaan? In de landkaartjes die de jihadisten verspreiden zijn niet alleen Noord-Afrika en het Midden-Oosten, maar ook grote delen van Europa reeds zwart gekleurd. In de monsterlijke filmpjes die IS via internet verspreidt figureren jihadi’s met Europese paspoorten. ‘Wij zijn er eigenlijk al’, is de suggestie. ‘Via de angst die we in jullie hoofden zaaien.’

In het Rusland van Pomerantsev babbelt ‘de President’ (zelf noemt hij Poetin nergens bij naam) op live-televisie wat met arbeiders van een wapenfabriek in de provincie. Ze hangen in blauwe overalls over een tank die ze zojuist geassembleerd hebben. Ze roepen dat ze met het ding naar Moskou zullen komen wanneer de protesten tegen de President aanhouden. ‘Om onze stabiliteit te verdedigen.’ Later blijkt dat het om een verzinsel gaat van een paar lokale ‘politiek technologen’, zoals spindoctors in Rusland heten. Hier betreden we een hyperreële wereld, ‘waar poppen tegen een hologram spreken en beide ervan overtuigd zijn dat ze bestaan, waar niets waar is en alles mogelijk met als resultaat een delirium in een eigenaardig besef van gewichtloosheid’.

In het hart van dit gekromde universum bevindt zich de enigmatische Vladislav Soerkov, de rechterhand van Poetin en wel de ‘grijze kardinaal’ van het Kremlin genoemd. Dit is de magiër die maar in zijn handen hoeft te klappen en er staat een nieuwe partij op het politieke toneel. Hij klapt nog een keer en er verschijnt een militante jeugdbeweging (Nashi) die korte metten maakte met hinderlijke demonstranten op het Rode Plein. Onder Soerkovs wakend oog sloegen Russische staatsmedia een reactionaire en identitaire koers in. Zelf blijft hij een uitgesproken liefhebber van Amerikaanse avant-gardekunst.

Ook wordt Soerkov het auteurschap van de roman Bijna nul toegeschreven, een satire op het moderne Rusland. Egor, de hoofdpersoon, is een corrupte pr-man die werkt voor wie er maar betaalt. ‘Hij zat opgesloten in zichzelf, aan de buitenkant bevonden zich zijn schaduwen, als poppen. Hij zag zich als autistisch, als iemand die contact met de buitenwereld imiteerde, aldoor vissend naar wat hij daaruit nodig had: boeken, seks, geld, voedsel en macht.’

Er is altijd wel iemand die tegen Rusland complotteert. Gelukkig is er dan de President die met zijn vuist op tafel slaat

Egor is voorbij goed en kwaad. De wereld ziet hij als iets waar hij verschillende werkelijkheden op kan projecteren. Volgens Pomerantsev verwoordt Egor daarmee de onderliggende filosofie van de nieuwe Russische elite, de zakenlieden, regeringsadviseurs en tv-producenten die hun kinderen op Engelse kostscholen stoppen en vakantie vieren in Toscane. ‘We ondergingen het communisme, democratie, een maffiacratie en olicharchie’, krijgt hij als antwoord op de vraag hoe zij hun professionele leven met hun privé-voorkeuren verbinden. ‘Maar we beseften dat dit allemaal illusies waren, dat alles pr is.’

Simulacres et simulation gaat over de manier waarop de moderne massamedia de werkelijkheid vervormen. Staan die aan de kant van de macht bij de manipulatie van de massa’s, of staan ze aan de kant van de massa’s bij het ombrengen van de verbeelding? vroeg Baudrillard zich af. Maar in het autocratische Rusland van Poetin is dat geen vraag meer. Onder Soerkovs bezielende leiding is het Kremlin erin geslaagd autoritarisme en reality-tv te verbinden. De propaganda van de Sovjet-Unie was dodelijk saai. Maar die tijden zijn voorbij. Alles wordt uit de kast gehaald om de bevolking te vermaken. En bang te maken, want geopolitieke nachtmerriescenario’s zijn ook ruim voorradig. Het Westen dat fascisten in Oekraïne bewapent, de Navo die oprukt, moslimterroristen uit de Kaukasus – er is altijd wel iets of iemand die tegen het Heilige Rusland complotteert.

Gelukkig is er dan altijd de President die met de vuist op tafel slaat. Op televisie ziet Pomerantsev hem voor de zoveelste keer een gouverneur uitfoeteren. Onbetaalde pensioenen, te hoge brandstofprijzen, terrorisme, als je niet eens in je eigen achtertuin de boel op orde kunt houden vinden we zo iemand anders. En dan beseft Pomerantsev waar hij de scène eerder heeft gezien, in The Godfather. Natuurlijk: voor wie heeft het volk het meeste respect? Voor gangsters! Een volkomen logische keuze van de spindoctor van dienst.

Nogal eens wordt het huidige Rusland geduid in termen van zijn eigen ideologie. Wie Poetins Rusland wil begrijpen moet terug naar de negentiende eeuw, klinkt het dan. De drie-eenheid van tsaar, natie en orthodoxie. Lees Dostojevski maar. Of Gogol. Daar wordt natuurlijk niemand slechter van, maar degene die zich daarop blind staart mist het fundamenteel nieuwe dat Pomerantsev zijn lezers wil tonen. Het is het 21ste-eeuwse Rusland vermomd als het negentiende-eeuwse Rusland. En wel op een manier waarop de kopie het origineel al lang en breed heeft verzwolgen en tot hyperrealiteit heeft getransformeerd.

Ook wie stelt dat het glorieuze en Heilige Rusland dat Poetin via staatspropaganda laat verrijzen moet verhullen dat hij aan het hoofd staat van een corrupt gangsterregime, slaat de plank mis. Alles wijst er immers op dat Poetin zelf ten diepste overtuigd is van de bijzondere missie die zijn land in de wereld heeft te vervullen. ‘Op welke planeet leeft Poetin?’ heeft de Duitse bondskanselier Angela Merkel in de marge van recente onderhandelingen over Oekraïne gezegd. Het lijkt alsof Poetin in zijn eigen propaganda is gaan geloven, reëler kan de hyperrealiteit niet worden.

‘Objectief nieuws bestaat niet’, houdt de baas van nieuwszender Russia Today Pomerantsev tijdens een ontmoeting voor. Hij geeft het voorbeeld van een banaan. Voor de ene persoon is het eten, voor de ander een wapen. Voor een racist is het een manier om een zwarte mee te treiteren. Russia Today is het Russische antwoord op BBC World en Al Jazeera. Op het eerste gezicht is het een getrouwe kopie van een moderne nieuwszender als cnn (volgens Baudrillard verslinden nieuwszenders het nieuws dat ze trachten te verspreiden, maar dat terzijde). Er is hetzelfde gevoel van urgentie, een gelikte mise-en-scène, correspondenten zijn ter plaatse, ‘experts’ duiden developing stories.

Maar het eigenlijke doel is twijfel zaaien, wat in het Westen als feit doorgaat omkeren, spinnen en van zijn oorspronkelijke betekenis ontdoen. Overal worden duistere bedoelingen gesuggereerd. Woorden als vrijheid en democratie lijken bij Russia Today geleidelijk te muteren en van definitie te veranderen, net zolang tot ze overbodig gemaakt zijn. Het is alsof het Westen een gigantische lachspiegel voorgehouden krijgt.

De boodschap wisselt al naar gelang het publiek: rechts-nationalisten worden verleid met een anti-EU-boodschap; voor extreem-links is er een verhaal waarin de hegemonie van de Verenigde Staten ter discussie wordt gesteld. Een paar maanden geleden is er nog een tweede door het Kremlin aangestuurd internationaal nieuwsmedium bijgekomen: Sputnik, aangeboden in dertig talen. Ook hier gaat de kaart aan het territorium vooraf, klaar om een hyperrealiteit te scheppen. ‘Sputnik toont de weg in een multipolaire wereld’, stelt de website. Oftewel: internationaal telt Rusland weer helemaal mee.


Medium peter pomerantsev

Peter Pomerantsev, Niets is waar en alles is mogelijk: Het surrealistisch hart van het nieuwe Rusland. Vertaald door Willem van Paassen. Hollands Diep, 288 blz., € 19,99

Nothing is True en Everything is Possible, € 24,95


Beeld: Modellen bij de miljonairsfair in Moskou (Thomas Peter / Reuters).