Poetins winst is ook verlies

Rusland heeft de «berenziekte»

Sinds zondag kent Rusland geen liberaal-democratische oppositie meer. In de Doema zitten alleen nog étatisten, soldaten, nationalisten en chauvinisten. De komende vier jaar moeten ze «orde» scheppen in het land dat twaalf jaar in de greep was van het «wilde kapitalisme». Dinsdag ontplofte de eerste autobom. Op een symbolische locatie: om de hoek van de Doema.

Precies twaalf jaar geleden, in de nacht van 7 op 8 december 1991, ging de Sovjet-Unie ter ziele. Aan het graf stonden de staatshoofden van Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland die zich bij die gelegenheid voor de zekerheid hadden teruggetrokken in een jachthut van de communistische partij vlak bij de Poolse grens. Na de mislukte staatsgreep tegen sovjetpresident Gorbatsjov in augustus was de sovjetstaat volgens hen niet meer te redden.

Twaalf jaar later, in de nacht van 7 op 8 december 2003, hebben de verliezers van toen wraak genomen op hun doodgravers. De putschisten die indertijd van het volk op straat verloren, hebben nu gewonnen dankzij het volk in de stembureaus. Ze hebben hun partij zelfs genoemd naar het sleutelwoord waarmee de coupplegers in augustus 1991 zichzelf rechtvaardigden: Moederland. Rond partijleider Glazjev (een 42-jarige ex-communist die ooit als minister aftrad uit protest tegen het besluit het weerspannige en gewelddadige parlement in oktober 1993 uit de weg te ruimen) hebben zich mannen verzameld die twaalf jaar geleden betrokken waren bij de mislukte staatsgreep tegen Gorbatsjov die een gewapende variant richting staatskapitalisme mogelijk had moeten maken. Zoals generaal Varen nikov, die in augustus 1991 namens de putschisten naar de Krim vloog om Gorbatsjov te bewegen tot collaboratie en hem, toen dat niet lukte, opsloot in dienst vakantievilla aan de Zwarte Zee. En Gerasjtsjenko, die in die dagen president was van de staatsbank en nadien als centraal bankier van Jeltsin de burgers van hun spaargeld wist te beroven.

Hun Moederland heeft bij de parlementsverkiezingen van zondag, grotendeels ten koste van de gehalveerde communisten, maar liefst negen procent van de stemmen gehaald. Met een programma dat begint met een frase van Stalin ten tijde van de landbouwcollectivisatie begin jaren dertig («duizelig door de successen») en vervolgens de in Rusland klassieke retorische vraag stelt: «Wie is schuldig?» (de «plutocraten» die hun kapitaal in den vreemde investeren).

Daags na de glorieuze entree in de Doema heeft een van de leiders van Moederland reeds aangekondigd dat hij de wetsteksten om deze vaderlandloze «oligarchen» de keel te snoeren al op zak heeft. Hij is nu minder dan ooit een roepende in de woestijn. De vraag is vooral wie het in het parlement niet met hem eens is. Want behalve Moederland is er nog een grote winnaar: de altijd omkoopbare rapaljepoliticus Zjirinovski, die zijn aanhang heeft verdubbeld tot twaalf procent. Hun beider succes is geen toeval. Anders dan de meeste andere niet formeel met het Kremlin verbonden partijleiders mochten Glazjev en Zjirinovski zich in de aanloop van de verkiezingen wel verheugen in de aandacht van de staatsmedia en andere douceurtjes. «Verkiezingstechnologie» heet dit systeem om concurrenten via ogenschijnlijk nieuwe partij politieke producten de voet dwars te zetten. Moederland en Zjirinovski moesten met name in het communistische electoraal inbreken.

Deze verkiezingstechnologie is echter danig uit de hand gelopen. In één klap is het politieke spectrum op zijn kop gezet. Na de verkiezingen — volgens de OVSE en de Raad van Europa «wel vrij maar niet rechtvaardig» omdat de van staatswege georchestreerde aanloop was uitgemond in een «buiten gewoon vervalste» campagne — is bijna alom beweerd dat Poetin de verkiezingen heeft gewonnen. Was het maar zo eenvoudig. Zijn partij Verenigd Rusland heeft sinds zondag inderdaad een nagenoeg totale greep op de Doema. Maar die controle oogt als een overwinningsnederlaag. De zege van de «partij van de macht» is statistisch gezien namelijk te verwaarlozen. Verenigd Rusland is een fusie van de Kremlinpartij Eenheid (liefkozend «Beer» genoemd), die vier jaar geleden 23,3 procent haalde, en de spijtoptanten rond de burgemeester van Moskou en de deelstaatpresident van Tatarstan die toen met hun quasi-alternatieve Vaderland/Heel Rusland 13,3 procent kregen. Samen in Verenigd Rusland hebben ze nu 37,1 procent gehaald, een groei van 0,5 procentpunt. Tel uit die winst.

Het paradoxale succes van Poetin verschuilt zich dan ook buiten de eigen fractie. Dat parlement bestaat uit jaknikkers, wat uiteraard aangenaam voor de president is. Maar een ander geliefd spel van het Kremlin is nu uit. Verdeel-en-heers is niet meer zo simpel. Door de electorale liquidatie van de twee min of meer liberale partijen — de Europees georiënteerde sociaal-democraten van de econoom Javlinski en de Angelsaksische rauwdouwers rond de voormalige privatiseringsideoloog van Jeltsin hebben geen van beide de kiesdrempel van vijf procent gehaald — groeit aan gene zijde van Verenigd Rusland binnen de Doema bijna geen gras meer. En daarbuiten is één dag na het tellen van de stemmen al de eerste autobom ontploft. Gevolg: vijf doden als herinnering aan of voorbode van Tsjetsjenië en ander onheil.

De bewaking van de broze Russische rechtsstaat — «dictatuur van de wet», is de gevleugelde leuze van Poetin — zal dus ter hand moeten worden genomen door de presidentiële garde in de volksvertegenwoordiging. Dat is erg veel gevraagd. De dorst naar macht, zowel politieke als economische, is bijna onlesbaar. Het kader van Verenigd Rusland heeft geen geduld meer. De komende parlementsvoorzitter, nu nog minister van Binnenlandse Zaken, heeft eerder laten weten dat hij niet uitsluit dat de privatiseringen van de jaren negentig moeten worden teruggedraaid omdat de winsten uit Russische bodem de winsten van het volk dienen te zijn. De eerste pogingen worden al ondernomen: heel eenvoudig door her en der kleinere licenties van oliebaronnen als de nu gedetineerde Chodorkovski van Joekos in te trekken en vervolgens door te geven aan andere zakenlui die wél loyaal zijn. Voor het politieke lot van de premier, die nu in de ogen der winnaars een handlanger van de oligarchen is, wordt eveneens gevreesd. Want in het nieuwe Rusland van Poetin, die deze Doema heeft besteld, is een oude wet van de communistische mastodont Brezjnev weer actueel: «De kaders beslissen alles».

De parlementsverkiezingen zijn niet alleen een uiting van verlangen aan de basis naar «orde en rust», maar ook een opmaat voor onrust aan de top. Poetin weet zich omringd door hele en halve bondgenoten die één ding willen: de kaarten opnieuw schudden. Hijzelf heeft altijd gezegd dat juist niet te willen. Door de verkiezingen te winnen, heeft Poetin ook verloren.

De nu zo goed als gesneefde leider Javlinski zei het maandag aldus: «Rusland heeft wederom het leven geschonken aan een oude kwaal: de berenziekte.» In rond Nederlands vertaald betekent «berenziekte»: Rusland «is aan de schijterij».