Russisch revisionisme

DE AFFAIRE-Bondarev zorgde de afgelopen weken op het ministerie van Buitenlandse Zaken voor menig benauwd uurtje. Steunden oud-minister Max van der Stoel en ambassadeur Wijnaendts een Russische holocaustontkenner? ‘Dit boek is uitsluitend bestemd (…) voor degene die begrijpt dat alleen de antroposofie van Rudolf Steiner de beschaving van de ondergang kan redden.’ Dat schrijft de Russische filosoof-socioloog Gennadij Bondarev in zijn vorig jaar verschenen boek Antroposophie auf der Kreuzung der okkult-politischen Bewegungen der Gegenwart.

Bondarev (1936) geldt als een van de kopstukken van de antroposofische beweging in Rusland. Niettemin zette voorzitter Ron Dunselman van de Antroposofische Vereniging in Nederland (AVN) de afgelopen weken alles op alles om Bondarev te weren als spreker op het congres Nederland-Rusland: nieuwe kansen, dat 3-5 oktober jl. werd gehouden in het oude raadhuis van Den Haag. In de originele Russische versie van Bondarevs boek stonden volgens Dunselman passages waarin Bondarev zich schuldig maakte aan ontkenning dan wel bagatellisering van de holocaust, als ook passages die ronduit antisemitisch waren. Bondarev had kortom het artikel 137 van het Wetboek van Strafrecht - tegen discriminatie - met voeten getreden. Hoewel Nederland niet zo'n strenge wetgeving heeft op het gebied van holocaustontkenning als bijvoorbeeld Duitsland en Frankrijk, was er volgens Dunselman wel degelijk sprake van een strafbaar feit, zoals De Groene verleden week berichtte.
DUNSELMAN MAAKTE zich vooral bezorgd om de reputatie van de antroposofie. Die zitten de laatste jaren toch al danig in de verdrukking. Nog vers in de herinnering liggen de uitspraken van vice-voorzitter Wiechert van de AVN over de ‘karmische noodzakelijkheid’ van het hoge sterftecijfer onder Indianen en de 'vitaliteitsoverschotten’ bij zwarte voetballers. Ook werden diverse racistisch klinkende uitspraken van Steiner gememoreerd in de media.
Dunselmans probleem was dat de organisatie die Bondarev naar Nederland wilde halen, de Willem de Zwijgerstichting, grotendeels door antroposofen wordt gedragen. Voorzitter van deze stichting is Wim Veltman, al meer dan vijftig jaar een van de actiefste antroposofen in Nederland. In het bestuur van de stichting vinden we verder bankier Rudolf Mees, een al even groot pleitbezorger van Steiners werk.
Om Bondarevs komst te voorkomen, oefende Dunselman grote druk uit op Veltman. Deze wenste aanvankelijk niet te zwichten. Daarop benaderde Dunselman de leden van het comité van aanbeveling van het congres. In dat comité zaten oud-minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel, de Nederlandse ambassadeur te Parijs H. Wijnaendts en de Rotterdamse emeritus-hoogleraar publiekrecht prof.dr. S.W. Couwenberg.
Bij het ministerie van Buitenlandse Zaken drong Dunselman aan op intrekking van Bondarevs visum. Hij schakelde een vertaler in die al twintig jaar voor Buitenlandse Zaken werkt. Deze ging op zoek naar de omstreden passages in het Russische origineel van Bondarevs boek. In de Duitse versie waren deze weggelaten.
DIE VERTAALEXERCITIE leverde heel wat op. Bondarev blijkt een echte holocaustrevisionist. Veelvuldig verwijst hij naar revisionisten als Robert Faurisson en Roger Garaudy, die in Frankrijk en daarbuiten grote controversen veroorzaakten.
Dunselman trok daaruit de conclusie dat Bondarevs werk 'zowel in juridisch als in moreel-ethisch opzicht volstekt laakbaar’ is. Volgens hem trekt Bondarev niet alleen het 'historische feit van de holocaust in twijfel, maar draagt het werk in actuele zin een ronduit antisemitisch karakter’.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken was in rep en roer. Niet alleen ambassadeur Wijnaendts maar ook Max van der Stoel, Hoge Commissaris voor de Nationale Minderheden van de VN en oud-minister onder Den Uyl, zaten in een comité van aanbeveling van een antisemiet! Het visum voor Bondarev was reeds verstrekt en kon niet meer worden ingetrokken. Voorzitter Veltman van de Willem de Zwijgerstichting werd nu van alle kanten onder druk gezet. Hij gaf uiteindelijk toe, maar hij hield vol dat Bondarev een wetenschapper van naam en faam was wiens werk onmogelijk als antisemitisch kon worden bestempeld. Uit protest maakte hij zijn vertrek uit de AVN bekend.
MAX VAN DER Stoel is niet bereikbaar voor nader commentaar op de affaire-Bondarev. Wel zijn woordvoerder Timmermans op het kantoor van het Hoge Commissariaat voor Nationale Minderheden in Den Haag. Volgens Timmermans wist Van der Stoel helemaal niet dat hij in het comité van aanbeveling voor het Haagse congres zat: 'De heer Van der Stoel kent de heer Veltman wel, doordat zij op hetzelfde gymnasium hebben gezeten. Voor de rest bestaat er wel enige correspondentie tussen de beide heren over geheel andere zaken, maar de heer Van der Stoel kan zich niet herinneren dat hij ooit heeft toegezegd dat hij in dat comité plaats zou nemen.’
Timmermans bevestigt dat Van der Stoel is aangeschreven door Dunselman over de aard van het werk van Bondarev. Dat was echter geen aanleiding om stappen tegen Veltman te ondernemen. 'De heer Veltman liet ons weten dat Bondarev niet zou komen en dat hij zelf uit de antroposofische vereniging stapte. Dat hebben wij voor kennisgeving aangenomen.’
Professor Couwenberg was wel op de hoogte van zijn plaats in het aanbevelend comité. Hij was ten tijde van de controverse op vakantie. Het verloop van de affaire heeft hij achteraf via het antwoordapparaat kunnen volgen. Couwenberg: 'Ik noem mijzelf vrijzinnig katholiek, maar sommige aspecten van de antroposofie vind ik interessant. Met het werk van Bondarev was ik niet bekend. U weet hoe dat gaat: je wordt gevraagd voor zo'n comité om een congres meer cachet te geven, maar in feite ben je helemaal niet bij de organisatie betrokken. Wat ik spijtig vind, is dat de affaire heeft geleid tot het vertrek van de heer Veltman uit de antroposofische vereniging. Die man heeft zich daar toch meer dan een halve eeuw voor ingezet.’
GENNADIJ BONDAREV zelf volgt de controverse over zijn werk in Nederland met argusogen. De schrijver woont en werkt al enige jaren in het Zwitserse Basel. 'Ik heb meer dan dertig jaar geleefd onder de knoet van de KGB en ik dacht in het Westen de vrijheid te vinden’, laat hij telefonisch weten. 'Maar wat in het Westen momenteel gebeurt, lijkt verdacht veel op de methoden die die dienst gebruikte. Men verbiedt je eenvoudigweg over sommige dingen na te denken.’
Naar eigen zeggen hing Bondarev ten tijde van het Sovjetregime de leer van Steiner in het geheim aan. Dat stond een carrière in de Russische wetenschap niet in de weg. Jarenlang was hij verbonden aan het Sociologisch Onderzoeksinstituut te Moskou. Sinds enige jaren is hij werkzaam in Zwitserland, alwaar hij naar eigen zeggen druk bezochte lezingen houdt en aan de lopende band publiceert over zijn specialiteit, de antroposofie.
Bondarev was jarenlang 'klassenlezer’ van de Russische antroposofen, een soort voorganger die geacht wordt de soms nogal mystiek getinte liturgie van de charismatische wijsgeer uit Oostenrijk te begrijpen. Eenmaal in het Westen belandde Bondarev in een permanente guerrilla met het antroposofische hoofdkwartier in het Zwitserse Dornach. Hij geldt als de belangrijkste ideologische tegenstander van het als autocratisch omschreven bestuur.
Bondarev bestrijdt te vuur en te zwaard dat hij antisemiet zou zijn. Hooguit is hij antizionist, verklaart hij. 'In mijn werk zet ik vraagtekens bij het officiële relaas van de holocaust. Maar dat doet Daniel Goldhagen ook, en die is toch nooit aangeklaagd. In uw land heeft Michel Korzec een artikel geschreven waarin de door mij aangedragen twijfel ook tot uiting komt.’
Bondarev doelt op het artikel 'De mythe van de efficiënte massamoord’, dat Korzec publiceerde in Intermediair van 15 december 1995. Daarin stelde Korzec dat het merendeel van de doden in de nazikampen vielen door ziekte en uitputting en pleitte hij voor opheffing van de verbodsbepalingen op het voeren van de 'revisionismediscussie’. Tot nu toe zonder resultaat.