Rutte’s dedain verandert Nederland in een eiland

De geopolitieke realiteit waarin Europa zich bevindt is op zijn zachtst gezegd zorgwekkend. In De Groene Amsterdammer van deze week leest u hoe Vladimir Poetin zichzelf tot tsaar kroont met een grondwetswijziging en hoe de banden met China sinds corona verzuurd zijn. Nu het land in de eigen regio agressief om zich heen grijpt en het Westen bestookt met propaganda, is het maar de vraag wat er overblijft van de diplomatieke relatie. Ondertussen is onze belangrijkste bondgenoot verstrikt in zelfonderzoek, schrijft Casper Thomas vanuit Washington DC. ‘Hoe kan het dat het machtigste land ter wereld met ongekende welvaart zo ernstig faalde in het beschermen van de bevolking toen er een pandemie uitbrak?’

‘De tijden waarin we compleet konden vertrouwen op anderen zijn voorbij’, zei Angela Merkel al in 2017, enkele maanden nadat Donald Trump werd verkozen. ‘Wij Europeanen moeten ons lot in eigen handen gaan nemen.’ De afgelopen maanden bevestigden haar gelijk. De wereld bevindt zich op de drempel van een ingrijpende economische crisis en anders dan tien jaar geleden wandelt Europa die donkere tunnel alleen in. De Europese regeringsleiders hebben alleen elkaar, dus overlegden ze de afgelopen week koortsachtig over een gezamenlijk reddingspakket. Rutte haalde zich daarbij de woede van andere regeringsleiders op de hals en vervulde de rol die de Britten ooit hadden. Fors op de rem trappend bij elke extra euro die via Brussel naar Zuid-Europa dreigt te gaan en wars van alles wat de contouren aanneemt van een sterke unie. Overigens niet zonder succes. Nederland sleepte honderden miljoenen euro’s uit het vuur, maar tegen welke prijs?

Symbolisch schoppen in Europa draagt een groot risico met zich mee

Nederland heeft een rijke geschiedenis als het gaat om horkerige bewindspersonen in Brussel, maar uitgerekend Rutte trad er voorheen graag op als glimlachende verbinder – ook als zijn boodschap er een van fiscale strengheid was. Niet voor niets werd zijn naam vorige zomer nog genoemd als potentiële opvolger van Donald Tusk. Maar nu riep hij spottend dat het voor Zuid-Europese landen noodzakelijke reddingspakket geen haast had; eerder dit jaar kwam hij naar een EU-top met een Chopin-biografie onder zijn arm. Alles om maar uit te stralen: van mij hoeft het niet.

Er zijn twee manieren om Rutte’s dedain te verklaren: het kan zijn dat hij het inzicht ontbeert dat ook Nederland baat heeft bij een sterk Europa en een gemeenschappelijk antwoord op deze crisis. Maar een aanneembaardere verklaring is de uitleg die de Italiaanse premier Conte gaf, toen hij volgens Politico uitviel tegen Rutte: ‘U bent misschien een paar dagen de held in uw eigen land, maar na een paar weken zult u door alle Europese burgers verantwoordelijk worden gehouden.’

Dat Rutte tijd nodig heeft om aan zijn zuinige bevolking uit te leggen dat een stevig Europees herstelpakket ook in het belang is van de Nederlandse burgers, is legitiem. Extra begrip kun je in Brussel doorgaans ook prima krijgen als je bij je collega’s aangeeft dat je een compromis in je thuisland moeilijk kunt verkopen. ‘Meestal wordt er dan een oplossing gevonden’, schreef diplomatie-expert Caroline de Gruyter al eens in 2013. ‘Maar Rutte stelt botweg dat er dingen moeten veranderen, dat vergaderingen beter geschorst kunnen worden en we beter allemaal naar huis kunnen gaan. Er is één ander regeringshoofd dat op dezelfde manier werkt: David Cameron.’

De meest gefaalde Europese premier van de 21ste eeuw had het in korte tijd bij al zijn collega’s verbruid. Op de avond van het Brexit-referendum moest hij ontdekken dat hij en de rest van de Britse politieke elite met anti-Europa-retoriek jarenlang een monster hadden gevoed, dat niemand meer kon temmen. Zo’n vaart zal het voor Nederland niet lopen, maar de les is glashelder: symbolisch schoppen draagt een groot risico met zich mee. Vooral nu de toekomst zo onzeker is.