Polanski’s ‘Macbeth’ uit 1971

Sadistisch, gewelddadig en immoreel

Het is 9 augustus 1969. In de heuvels van Beverly Hills verbreken kreten van angst de stilte van de nacht. Buren van de villa in Cielo Drive schrikken wakker en luisteren bang. Als ze niets meer horen, slapen ze verder. De volgende ochtend arriveert een werkster bij de villa. Zij ontdekt de nachtmerrie: bloedspetters overal in en om het huis, een lijk in een jeep op de oprijlaan, op het gazon twee aan stukken gesneden lichamen, het woord ‘pig’ in bloed geschreven op de voordeur, in de woonkamer een blonde vrouw op het tapijt, gekleed in een witte nachtjapon, gedrenkt in bloed, een touw om haar nek dat leidt over een balk aan het plafond naar beneden en gebonden om de nek van een man wiens lichaam vol messteken is. Zestien keer is de vrouw gestoken, die 28 is als ze sterft – en acht maanden zwanger.

Op foto’s is Sharon Tate werkelijk uitzonderlijk beeldschoon. Haar gelaatstrekken hebben een soort broosheid, maar toch ook iets krachtigs, zoals Cathérine Deneuve. Tijdens haar leven wordt Tate echter geen grote actrice zoals Deneuve. Tate moet het hebben van haar lichamelijke aanwezigheid, van de magie die ontstaat wanneer ze verschijnt voor het oog van de camera. En dan ook nog alleen wanneer haar aanstaande echtgenoot, Roman Polanski, in de regisseursstoel zit. Slechts een rol van betekenis speelt ze: die van het blonde slachtoffertje van de vampiers in Polanski’s horrorsatire The Fearless Vampire Killers (1967). Maar als ze twee jaar later een slachtoffer wordt van de beruchte ‘Family’ van de waanzinnige cultleider Charles Manson, krijgt ze een eeuwige hoofdrol in het leven en oeuvre van Polanski.

Polanski’s verleden is een en al ellende. De regisseur wordt in 1933 geboren in Parijs. Twee jaar voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog keren zijn ouders, van Pools-joodse komaf, terug naar Krakow. Als hij zeven is ziet hij hoe de Duitsers z’'n ouders wegvoeren: z’'n moeder naar Auschwitz, waar ze zal sterven, z'n vader naar het getto in Krakow. Na de dood van z'’n ouders blijft Polanski in Polen en studeert aan de bekende Lotz-filmacademie. Z'’n vroege werk, bijvoorbeeld Knife in the Water (1962), wordt uiterst enthousiast ontvangen door westerse critici en producenten. In Londen mocht hij Repulsion (1965) draaien met Cathérine Deneuve in de hoofdrol. Hij trouwt met Sharon Tate, een jaar na The Fearless Vampire Killers.

Terug naar Californië, eind jaren zestig. Polanski stort in na het bloedbad dat de Helter Skelter-vrienden van Charlie Manson aanrichten in Cielo Drive. Zwaar verdoofd arriveert Roman bij het huis, 36 uur na de begrafenis van Sharon Tate en zijn ongeboren kind. Op macabere wijze poseert hij voor de roddelpers, huurt hij een waarzegster in om de moordenaars te vinden.

Het is onafwendbaar dat Roman Polanski twee jaar later een onvergetelijke Macbeth regisseert, een film met een letterlijke rode draad: bloed en nog eens bloed.

Hij is een killing machine. Uit zijn oorlogsdaden blijkt dat hij beschikt over een zeldzaam talent voor moord. Een kapitein over wat de Schotse usurpator Macbeth met een tegenstander heeft gedaan: ‘…he unseam’ed him from the nave to the’ chops/ And fixe’d his head upon our battlements’. De criticus Harold Bloom wijst erop hoe uitzonderlijk zo’'n wond in Shakespeares oeuvre is; in geen ander stuk wordt iemand opengereten van z’'n navel tot z’'n kaak. Enigszins vergelijkbaar is het geweld in Titus Andronicus. Maar Titus is een satirische geweldenaar, en volgens Bloom drijft Shakespeare hiermee de spot met het kennelijk tomeloze enthousiasme van het Elizabethaanse publiek als het gaat om moord en doodslag.

Het geweld mag wel dominant zijn in Macbeth, toch handelt het stuk vooral over de verbeeldingskracht van hoofdpersonage en schepper. Met het stuk delft Shakespeare dieper dan ooit tevoren in de donkere kanten van z’n eigen verbeelding. Bloom theoretiseert dat Shakespeare het angstwekkend moet hebben gevonden – als een soort Dr Jeckyl – dat de morele grenzen in het stuk totaal zoek zijn wanneer zijn creatie Macbeth, als een Mr Hyde, verschijnt. Nietzsche zag in het werk een wrange wijsheid: ‘Wie denkt dat het theater van Shakespeare een moreel effect heeft, en dat het beeld van Macbeth de mens instinctmatig afstoot van het verderf van ambitie, maakt een fout.’ Erger nog: voor het publiek is er geen ontsnappen mogelijk. Wij kunnen niet anders dan ons met de moordende Schot identificeren, aangezien hij het hele stuk overheerst.

In dit verband is er één cruciaal verschil tussen Shakespeare en de Macbeth van Roman Polanski. En juist dit verschil is een bewijs dat Polanski’s film direct gekoppeld is aan zijn traumatische leven, dat begon tijdens de holocaust en een climax bereikte met de Manson-moorden. Het gaat hierom: op geniale wijze laat Shakespeare de moord van Macbeth op Duncan niet zien. Des te groter is de verschrikking van de daad in de verbeelding van de lezer/kijker. Roman Polanski daarentegen filmt de moord met verschillende camera’s vanuit allerlei hoeken, levensgroot in kleur op een zo breed mogelijk scherm. We zien: Macbeth klimt boven op het bed, gaat wijdbeens boven Duncan zitten en begint hem te steken met een mes. De koning verzet zich, valt uit het bed. Macbeth is boven op hem, maar het lichaam is al levenloos. Dan, na enkele vreselijke, sadistische seconden, duwt Macbeth het mes in de keel van de koning en geeft het nog een draai, om de dood zeker te maken.

Dit is maar het begin. De hele film is doordrenkt van bloed, en om dit feit te accentueren brengt Polanski telkens schoonmakers in beeld die vergeefs proberen het bloed op te dweilen. De genialiteit van de film ligt hierin, dat Polanski ondanks het grafische geweld erin slaagt Shakespeares taal te verbeelden. Vond de regisseur in deze poëzie een katharsaal instrument? Zag hij in de ziel van de Schot de enige mogelijke verklaring voor de waanzin van wat er gebeurde in Cielo Drive, Beverley Hills? Namelijk dat er geen verklaring is, behalve dat de menselijke aard voor altijd sadistisch, gewelddadig en immoreel is?

Macbeth is een film van landschappen, zowel innerlijk als uiterlijk. De grauwe lucht en de zwarte modder vermengd met knalrood bloed symboliseren de geestelijke troosteloosheid van de personages. Van groen, zoals in Julie Taymors schitterende film van Titus Andronicus, is hier geen sprake. Bij Polanski gaat het maar om een ding: op het scherm zien wij het landschap van het kwaad, de psychologische ruimte waar wij contemporaine kijkers de bewoners van zijn.

Het leegste is de ziel van Macbeth, gespeeld door de Britse acteur Jon Finch. Er kan nauwelijks sprake zijn van verleiding door de heksen, waardoor Macbeth begerig naar de macht grijpt. Hooguit prikkelen zij de moordlust en de ambitie die zich allang nestelen in zijn diepste wezen. En in dat van de kijker. Want wij zijn Macbeth. En hij is ons. Hij is, schrijft Harold Bloom, zowel een natuurlijke dichter als een natuurlijke killer. Hoe modern maakt dit hem wel niet? Typisch zijn de gekunstelde monsters van de twintigste eeuw, iemand als Patrick Bateman, de yup van Brett Easton Ellis’’ American Psycho, of Hannibal Lecter van Thomas Harris. Zinloos is het, zegt Nietzsche, om met moraliteit aan te komen bij zulke nachtmerriefiguren. Het tragische is dat Macbeth van dit feit is doordrongen: ‘My thought, whose murther yet is but fantastical,/ Shakes so my single state of man/ That function is smothered in surmise…’ Het verstand is machteloos tegenover de verbeelding, de plaats waar het geweld ontkiemt.

Dat Macbeth moordt uit seksuele frustratie - hij laat Lady Macduff en haar kinderen afslachten - is een ultieme overeenkomst met het leven van Roman Polanski. In zijn versie van het stuk is deze scène even schokkend als welke moderne horrorfilm dan ook. Minuten voor de komst van de beulen van Macbeth wast een moeder liefdevol haar zoontje. Daarna: een mes in zijn rug, fonteinen van bloed, kreten van angst. Met het leven van Polanski in het achterhoofd beweegt de kijker van het kasteel Inverness in Schotland naar de villa in Cielo Drive in Beverly Hills, waar nog een moeder en haar (ongeboren) zoon worden afgeslacht.

Is er betekenis? Moraliteit? Wat is het leven? Het kan Macbeth niets schelen als Lady Macbeth zelfmoord pleegt. Hij is al in z’n eigen hel. Onze hel. ‘Life’s but a walking shadow; a poor player,/ That struts and frets his hour upon the stage,/ And then is heard no more: it is a tale/ Told by an idiot, full of sound and fury/ Signifying nothing.’


Roman Polanski, Macbeth, Uit op DVD, beeldformaat: 2:35:1 anamorfisch. Geluid: mono