Sarajevo in amsterdam

En ook dit gebeurt er in deze tijd. Een van de beroemdste actrices ter wereld vliegt, nagenoeg onopgemerkt, uit Amerika een dag over om samen met een geimproviseerd groepje acteurs, amateurs en theatermakers uit Sarajevo een voorstelling te spelen in De Balie in Amsterdam. De volgende dag is Vanessa Redgrave alweer vertrokken.

Er is geen rel, geen nieuws, geen interview zelfs, daarvoor was zij na een dag repeteren en de voorstelling te moe. Alleen maar de solidariteit van een nog altijd oprecht linkse vrouw met de acteurs, met regisseur Haris Paspaovic, met een stad die belegerd wordt en waar toch boeken worden geschreven, films worden vertoond en waar toneel wordt gespeeld, kluchtige blijspelen, klassieke stukken, experimenteel toneel.
Vanessa Redgrave was er ook bij op 21 augustus van dit jaar, in Sarajevo, toen In the Country of Last Things voor het eerst werd gespeeld. Ook toen was dat geen nieuws, zoals vorig jaar oktober, toen zij en nog een aantal acteurs en filmmakers niet naar Sarajevo mochten voor het filmfestival van Pasovic, omdat de Verenigde Naties niet voor hun veiligheid konden instaan. Zij was er trouwens ook bij toen Pasovic er deze lente ten huize van Susan Sontag in New York met Paul Auster over praatte om van diens boek, dat een Engelse journalist in Sarajevo had achtergelaten, een theatervoorstelling te maken. In the Country of Last Things verscheen in 1987, ver voor de oorlog in Bosnie, Paul Auster had er vijftien jaar aan gewerkt en het boek telkens weer weggelegd omdat wat hij opschreef zo vreemd, zo ver weg leek. Voor Pasovic en de zijnen beschrijft de roman met grote intelligentie en subtiliteit de diepste lagen van hun eigen ervaring in het belegerde, afgesloten, vereenzaamde, hongerende en stervende Sarajevo. Toch had Paul Auster absoluut niet de intentie een toekomstvisie te schrijven, eerder een beschrijving van hoe een vrouw, Anna Blume, ‘zich een weg worstelt door de twintigste eeuw’, met fenomenen als het beleg van Leningrad, het getto van Warschau, de sociale chaos in de derde- wereldlanden en niet te vergeten het geweld en de catastrofes in de stad New York waar Paul Auster woont.
De stad die hij Anna Blume laat beschrijven, is een wereld die niemand kan begrijpen die hem niet heeft gezien, een stad waar de mensen zo dun zijn geworden dat ze dreigen te worden weggeblazen, een stad vol honger en bedrog, waar je leert dat er niets is dat de mensen niet zullen doen, een stad waar je moet oppassen bij het lopen, anders struikel je over de dode lichamen, die ’s ochtends moeten worden opgehaald, een stad waar een huis dat er de ene dag nog stond de volgende dag verdwenen kan zijn, een stad waar je altijd op alles voorbereid moet zijn, waar zelfs het weer je aan een stuk door voor onaangename verrassingen plaatst, een stad waar zelfs je herinneringen verdwijnen als je niet zorgt dat je ze opschrijft en waar je je erover verbaast dat de hemel boven je toch dezelfde hemel is als elders.
Het wonder van de voorstelling is dat de mensen uit Sarajevo door Paul Austers tekst duidelijk kunnen maken wat er in hun stad met ze gebeurt. Ze hoeven daar weinig voor te doen. Ze zitten in een kring op de grond, in grauwe truien en T-shirts, op kussens en een tapijt. Ze kijken verbitterd, droevig, melancholiek. Vanessa Redgrave loopt verbijsterd tussen hen in, kijkt ze aan, probeert ze te begrijpen en leest met haar prachtige stem Paul Austers woorden. Zij is tegelijk een sjieke vreemdelinge en iemand die langzaamaan deel wordt van deze onmogelijke en toch reele wereld. Zij en Paul Auster maken het mogelijk de ervaring van Sarajevo voor een ogenblik te verbinden met de ervaring van zoveel andere belegerde en eenzame steden uit de geschiedenis en, naar moet worden gevreesd, de toekomst. Op een paradoxale manier wordt daardoor de eenzaamheid van Sarajevo enigszins opgeheven doordat hij tot een universelere eenzaamheid wordt gemaakt. Zoals een van de acteurs het zei: 'Wij zijn het bewijs van de waarheid van Paul Austers tekst, en Vanessa is het bewijs van onze waarheid.’ Daarom is haar aanwezigheid een solidariteit die meer is dan alleen een heel mooi gebaar, het is een solidariteit die bewijst dat solidariteit ook in deze wereld nog mogelijk is.