Berichten over de formatie

Schaken met Donner

De VVD neemt deel aan de coalitiebesprekingen, maar niet van harte. Dat is begrijpelijk, want de partij heeft maar weinig belang bij regeringsdeelname met LPF en CDA. Berichten over de formatie.

In ongewoon hoog tempo gaat de formatie voort. De aanvankelijke twijfel bij VVD-leider Zalm over deelname aan een coalitie met CDA en LPF lijkt verdwenen. Beoogd premier Jan Peter Balkenende, LPF-voorman Mat Herben, informateur Piet Hein Donner en Zalm stevenen in weerwil van alle analyses daags na de verkiezingen af op een razendsnelle formatie.

Deze week al wil de informateur duidelijkheid hebben over eventuele breekpunten bij een toekomstige centrum-rechtse coalitie. Over het financieel-economisch beleid is inmiddels overeenstemming. Waar Paars bij de formatie van twee kabinetten en bij het vaststellen van tussentijdse begrotingen ondanks de weelde van vele miljardenmeevallers vaak maanden nodig had, staan de neuzen nu al snel dezelfde kant op.

Het «solide» financieel beleid van demissionair minister Gerrit Zalm wordt uitgangspunt bij het verdelen van de miljarden voor de verschillende departementen, en vooral: bij het massaal bezuinigen om de stagnerende economische groei het hoofd te bieden. «Het CDA accepteert voor de komende periode geen tekorten meer», schreef Balkenende eerder in zijn boek Anders en beter. Afgesproken is dus dat ondanks de beroerde economische verwachtingen gekoerst wordt op een begrotingsoverschot van één procent. De staatsschuld zou dan in twintig jaar afgelost moeten zijn.

Volgens de rekenmeesters van de VVD betekent dit dat er de komende vier jaar bij benadering tussen de zes en acht miljard euro bezuinigd zal moeten worden. Een niet gering bedrag dat de uiteindelijke besprekingen met potentiële ministers er niet gemakkelijker op maakt. Al was het maar omdat CDA en VVD vóór 15 mei aan hun kiezers beloofd hebben veel extra te zullen investeren in zorg, onderwijs en veiligheid. Ambtenaren van andere ministeries maken hun borst al nat. Sociale Zaken zal het mes moeten zetten in gesubsidieerd werk en de WAO. Ook milieubeheer (Vrom) wordt in de wandelgangen genoemd als een voor de hand liggende bezuinigingspost. Bij Ontwikkelingssamenwerking groeit de vrees dat de gestage groei van het budget van de afgelopen jaren weleens rigoureus kan worden gekeerd.

De Tweede Kamer krijgt aan het eind van de eerste ronde van informateur Donner de mogelijkheid zich met de afspraken voor het nieuwe kabinet te bemoeien. Voordat de finale fase van de formatie begint, kunnen de verschillende fracties in debat gaan over een door de drie onderhandelaars op te stellen «strategisch beleidsdocument» voor een nieuw kabinet. De opmerkingen van de Kamer zullen bij het uiteindelijke regeerakkoord worden ingebracht. Of dan uiteindelijk nog een kort document «op hoofdlijnen» overblijft, valt te bezien.

De VVD-fractie is er immers veel aan gelegen het kabinetsbeleid stevig te verankeren in een ondubbelzinnig akkoord. Zoveel animo om te regeren is er niet bij de liberalen, die stevig verloren. Liever had de partij zich vanuit de Kamer gehergroepeerd om bij de volgende verkiezingen als herboren terug te keren. Als middenpartij in een centrum-rechts kabinet heeft de VVD electoraal weinig te winnen. Maar om Nederland niet onbestuurbaar te maken, heeft de partij van Zalm er uiteindelijk voor gekozen om tóch de onderhandelingen aan te gaan. Al was het maar omdat bij het verdelen van de posten in een toekomstig kabinet straks toch nog enkele nieuwe gezichten opschuiven in de richting van een kamerzetel. Daar komt bij dat de verliezende liberalen succes zouden kunnen boeken op een groot aantal punten waarover met de sociaal-democraten geen overeenstemming te vinden was. De WAO bijvoorbeeld. Of een in de ogen van de VVD slagvaardiger infrastructuurbeleid.

Volgens ingewijden koerst onderhandelaar Zalm al met al af op een straffer «afsprakenpakket» dan het opgerekte A4’tje dat Balkenende (CDA) en Herben (LPF) voor ogen staat. Dat kan betekenen dat hij er geen rekening mee houdt dat een cda-lpf-vvd-kabinet weer snel ter ziele is. Het grote aantal analyses over een voortijdige val van het kabinet als gevolg van de onervaren politici van de LPF hebben de pijlers onder dat kabinet alleen maar steviger gemaakt. Ook in Oostenrijk geloofde enkele jaren geleden niemand in een lang leven voor de coalitie tussen de grillige Vrijheidspartij van Jörg Haider en de christen-democraten van Wolfgang Schüssel. Maar hoe vaker op een spoedige ondergang van dat kabinet gezinspeeld werd, hoe meer solide de coalitie. Tegenover de schmierende Oostenrijkse sociaal-democraten wilden de christen-democraten ten koste van alles de boel bijeenhouden, en slaagden daarin. Naar Oostenrijks model wordt er bij de VVD derhalve al geen rekening meer mee gehouden dat de centrum-rechtse samenwerking slechts voor een paar maanden is. De noodzakelijke liberale profilering zal dan maar volgens het duale Bolkestein-model vanuit de kamerfractie moeten geschieden. Gerrit Zalm zal naar het zich laat aanzien fractievoorzitter blijven.

Net als in 1994, toen het paarse kabinet aantrad, poogt de centrum-rechtse coalitie van Balkenende, Herben en Zalm het primaat van de politiek nieuw leven in te blazen. Sociale partners houden, evenals toen, hun hart vast. Indertijd was het vooral D66 dat weinig op had met het sociaal-economische poldermodel, nu is het de LPF. Pim Fortuyn liet er in zijn geschriften geen twijfel over bestaan dat vakbonden en werkgeversverenigingen op grote afstand van de politieke en sociaal-economische besluitvorming gehouden moesten worden. Hij verwees herhaaldelijk naar de crisis in de WAO, waar werkgevers en werknemers al te gemakkelijk overtollig personeel naartoe hadden weggeschoven.

Het in januari in de Ser gesloten akkoord over de WAO, waarbij een aanzienlijk kleiner deel van de huidige arbeidsongeschikten in aanmerking komt voor een iets hogere uitkering, wordt door de VVD radicaal van tafel geveegd. Hans Dijkstal was daar duidelijk in, Gerrit Zalm liet er in de campagnes (onder meer in een keihard televisiedebat met GroenLinks-leider Paul Rosenmöller) eveneens geen twijfel over bestaan. Ook de LPF heeft vraagtekens geplaatst bij de stijging van de WAO-uitkeringen uit het Ser-akkoord. In ruil voor loonmatiging zou de partij in het uiterste geval echter akkoord willen gaan. De sociale partners hebben voor de komende jaren evenwel hun hoop gevestigd op het CDA. In de verkiezingscampagne hebben de christen-democraten aangegeven het akkoord wél als uitgangspunt te willen nemen.

Dezer dagen zal achter gesloten deuren gesproken worden over onderwijs, zorg en veiligheid. Over de wilde plannen van de LPF met het vreemdelingen- en integratiebeleid zal niet direct overeenstemming te verwachten zijn. Alledrie de partijen willen weliswaar de strengere Vreemdelingenwet van Paars strak naleven, maar de LPF heeft afgelopen weekend aangegeven op enigerlei wijze een specifiek pardon voor uitgeprocedeerde asielzoekers voor te staan om met «een schone lei» te kunnen beginnen. Maar echt schoon zal die lei nooit worden; daarvoor zitten er te veel mensen in te veel verschillende procedures. De suggestie is daarbij al in scherpe bewoordingen afgewezen door CDA en VVD, die het voorstel hoe dan ook «volslagen belachelijk» vinden. Een generaal of meer specifiek pardon zal er hoogstwaarschijnlijk niet komen.

Enkele andere thema’s hoeven volgens Jan Peter Balkenende minder moeite te kosten. Voor aanvang van de inhoudelijke formatiebesprekingen zei de CDA-leider niet alleen snel een akkoord te verwachten over het financieel-economisch beleid, maar ook over veiligheid en infrastructuur. Ten behoeve van de veiligheid lijkt zich binnen de onderhandelende partijen een meerderheid af te tekenen voor een algemene identificatieplicht. LPF-afgevaardigde Varela bepleitte dit direct na zijn installatie als kamerlid ten overstaan van het Haagse journaille. Het CDA heeft zich hier bij monde van Wim van de Camp al eerder positief over uitgelaten. Wat de kostbare infrastructurele centrum-rechtse verbeteringen betreft, kan het nog lastiger worden dan Balkenende denkt. De VVD wil maar al te graag van de gelegenheid gebruik maken in centrum-rechts verband iets aan de files te doen. Niet voor niets stemde de partij samen met de christen-democraten het Nationaal Verkeer- en Vervoersplan van Tineke Netelenbos weg. Geld om het hele land met nieuw asfalt te plaveien is er niet en in liberale kring heerst de vrees dat over vier jaar de Nederlandse automobilist nog net zo stil staat als nu. Alleen in 2006 kan men in de verkiezingscampagnes niet langer de linkse meerderheid of de sociaal-democratische regeringspartner als schuldige aanwijzen. De VVD bereidt zich voor op vier zware jaren.