‘schat, heb je je prozac al genomen?’

Meer dan tweehonderdduizend Nederlanders slikken reeds het ‘wondermiddel’ Prozac. Het baart de ziekenfondsen ernstige zorgen. Maar dan niet vanwege de vele bijwerkingen.

‘FARMACOLOGISCHE CALVINISTEN.’ Zo omschrijft de Amerikaanse psychiater Peter D. Kramer het veelkoppige legioen dat dezer dagen de noodklok luidt over de massale populariteit van het antidepressivum Prozac. Kramer, wiens boek Listening to Prozac (alhier vertaald als Prozac, of hoe een geneesmiddel je persoonlijkheid kan veranderen) is uitgegroeid tot de bijbel van het post-depressieve tijdperk, omschrijft zijn tegenstanders als ridders van de droevige figuur, luidruchtige demonstranten tegen een ontwikkeling die even onontkoombaar is als de evolutie. 'Galilei zorgde ervoor dat de aarde verdween uit het centrum van het heelal’, aldus Kramer in zijn lofzang op Prozac. 'Darwin maakte een eind aan de unieke positie van het menselijk ras te midden van de schepselen gods. Freud maakte de bewuste geest minder bijzonder. De moderne biologie is het volledig oneens met de centrale positie van de geest en benadrukt de rol van hersenen en lichaam. Psychiaters plachten toe te geven dat geest en hersenen een waren, een concessie die inhield dat er een beetje biologie werd toegelaten in een discussie die werd gedomineerd door de geest. Tegenwoordig zou de psychologie die uitsluitend is gericht op de geest, bijna nergens meer geaccepteerd worden. De geest neemt niet langer een aparte plaats in, en een verzameling problemen die het exclusieve terrein vormt van zelfkennis, bestaat niet. We worden niet uitsluitend gevormd door onze ervaringen, en die elementen in onszelf die gevormd zijn door ervaring, zijn niet oneindig rekbaar.’ Waarna Kramer komt tot het uitspreken van een definitieve banvloek over zijn critici: 'Je nu afvragen wat de verdienste van Prozac is, is net zoiets als je afvragen of Freuds ontdekking van het onderbewuste een goede zaak was.’
Deze monumentale postfreudiaanse ontdekking voert terug naar de jaren vijftig, toen de Amerikaanse farmaceutische industrie zich met hernieuwd elan stortte op de materie van de chemische bewustzijnsverandering. Substanties als LSD en XTC genoten de grootste belangstelling bij de Amerikaanse legerleiding en geheime diensten.
Het was in dit klimaat dat men via experimenten op ratten de eerste stap deed naar de ontdekking van aard en wezen van serotonine. Deze stof wordt in de hersenen aangemaakt, en wel aan de uiteinden van de zenuwcellen. Daar sturen zogenaamde neurotransmitters, waarvan serotonine er een is, hun elektrische lading heen en weer. Via intensieve analyse van de roes van stoffen als opium en LSD werd ontdekt dat dit elektrische hersensignaal kon worden gemanipuleerd. Afremming van de heropname van serotonine in de zenuwcellen heeft als effect dat de sterkte van dit signaal wordt opgevoerd.
IN DAT PROCES schuilt het geheim van Prozac en aanverwante medicamenten. De elektrische huishouding van het menselijk brein wordt er als het ware mee opgevoerd, met een opgewekte stemming als resultaat. Het was de basis voor een totaal nieuw soort antidepressivum, niet verdovend van aard, maar daadwerkelijk hervormend. Op basis van dit nieuwe concept werd in 1953 het antidepressivum Iproniazide op de Amerikaanse markt gebracht. Het produkt maakte furore vanwege zijn 'psychisch stimulerende werking’. Persbureau Associated Press maakte een destijds uiterst spraakmakende foto van tb-patienten van het Sea View Sanatorium op Staten Island: aantrekkelijke jonge vrouwen die een aanstekelijke dans ten tonele voerden.
'Een paar maanden geleden was hier alleen het gerochel van tb-slachtoffers te horen die lagen te hoesten totdat ze eraan doodgingen’, luidde het triomfantelijke onderschrift. De tb- patienten was Iproniazide toegediend teneinde hun eetlust en daarmee weerstandsvermogen te stimuleren, maar het uiteindelijke verbeteringsproces verliep zo snel en radicaal dat dit het verbeeldingsvermogen van de deskundigen tartte.
De 'heropname-remmers’ van serotonine leken een hele nieuwe wereld open te zetten. Tot aan 1957 kregen maar liefst vierhonderdduizend depressieve patienten de substantie toegediend. Toen werd de wonderstof rigoureus van de markt gehaald, nadat honderdzevenentwintig van de proefkonijnen aan geelzucht waren overleden. Gevreesd werd voor een onvoorziene, fatale bijwerking. Anderzijds liep de producent ook met het plan rond om een veel sterker antidepressivum op de markt te brengen, waarbij het bestaan van Iproniazide maar een sta-in-de-weg zou zijn.
Het zou tot 1987 duren eer de serotonine- afremmers weer op de markt kwamen, ditmaal onder de naam Prozac. Drie onderzoekers van het Amerikaanse farmaceutische concern Eli Lilly - R. W. Fuller, B. B. Molloy en David T. Wong - stonden aan de wieg van de nieuwe wonderstof, die deze keer met behulp van enorme sommen geld tot de hoogste staat van perfectie kon worden ontwikkeld. Al snel na de introductie van Prozac op de Amerikaanse markt ontstond er een halleluja- stemming rondom de groen-roomkleurige capsule. In 1990 prijkte het pilletje al op de cover van het gezaghebbende Newsweek.
Het aanvankelijke motief ter introductie van Prozac - bestrijden van 'obsessief-compulsieve stoornissen’ in het brein, bakermat van de vreselijkste excessen - werd in de stroom van euforische verhalen steeds verder verbreed. Dat was niet in de laatste plaats te danken aan de publicitaire campagne van Peter D. Kramer, die in zijn psychiatrische praktijk Prozac steeds royaler voorschreef, uiteindelijk zelfs puur als middel ter verhoging van de sociale mobiliteit van de gemiddelde Californische yup.
Kramer: 'Prozac leek vertrouwen te geven aan mensen die van nature schuchter tegenover anderen waren, veranderde overgevoeligheid in onstuimigheid en gaf introverte personen de sociale vaardigheden van een handelsreiziger. Prozac zorgde voor gedaanteveranderingen bij patienten zoals je die ziet na een preek van een charismatische evangelist of na een intensieve groepstherapie - het zorgde ervoor dat men over zijn ervaringen wilde praten.’
Collega’s van Kramer waren zo mogelijk nog enthousiaster. In het rustieke plaatsje Wenatchee, tussen de appelboomgaarden van de staat Washington, schreef de plaatselijke psycholoog James Goodwin stelselmatig al zijn patienten Prozac voor. Goodwin werd aangeklaagd door de State Board of Psychology, maar dat weerhield hem niet van een intensieve tournee langs alle talkshows van het land, waarin hij de kijker voorhield dat depressies een puur lichamelijke ziekte zijn, een 'mentaal virus’ dat met de nieuwe penicilline van de ziel in een klap was te verhelpen. 'Als Romeo en Julia Prozac hadden gehad zouden ze geen zelfmoord hebben gepleegd maar gelukkig getrouwd zijn’, zo luidde een van zijn aanstekelijke slogans voor 'het aanmaakhout voor het centrale zenuwstelsel’.
Producent Eli Lilly, patenthouder op Prozac tot na het jaar 2000, deed er goede zaken bij. Volgens de jongste cijfers van het concern over de Prozac-consumptie, daterend van verleden jaar, zijn er inmiddels meer dan twaalf miljoen gebruikers. Nederland, dat zeer soepel meeging met de nieuwe Amerikaanse farmaceutische mode, kent inmiddels tweehonderdduizend gebruikers, aldus Paul Verpaalen, directeur externe betrekkingen van de Nederlandse vestiging van Eli Lilly in Nieuwegein. In 1993 bedroeg de Prozac-omzet van Eli Lilly wereldwijd 1,3 miljard gulden, en dat bedrag zal de komende jaren bij ongewijzigd beleid nog diverse malen verveelvuldigd worden.
DE GROEI OP DE Nederlandse markt wordt nogal eens op het conto geschreven van Parool-columniste Emma Brunt, wier enthousiasme over het produkt op grond van eigen ervaringen een ontwikkeling in gang zette waarbij Prozac kon uitgroeien tot een mythe in de hoofdstedelijke grachtengordel. Met monnikentoewijding verdedigde Brunt Prozac tegen sceptische geesten als collega Hugo Brandt Corstius. De critica van de 'nieuwe vrijgestelden’ in de jaren zeventig ontpopte zich twintig jaar later als de hogepriesteres van het depressieloze tijdperk. Vanzelfsprekend werd ze om de oren geslagen met verwijten als zou zij op deze wijze een opkontje geven aan de vestiging van Aldous Huxley’s Brave New World in de Amsterdamse grachtengordel. Brunt volhardde echter in haar enthousiasme voor 'mamma’s little helper’, hoewel haar pioniersarbeid haar lang niet altijd even gemakkelijk afging: 'Ik voel me soms net een clandestiene dopedealer die een praktijkje aan huis is begonnen en daar ook nog onbeschaamd mee adverteert in de krant’, bekende ze eens.
In een wip en een zucht veroverde Prozac Nederland. Het werd het meest voorgeschreven antidepressivum. Dit tot groot leed van onder meer de Nederlandse Ziekenfondsraad, overkoepelend adviesorgaan van het ministerie van WVC. In een recent advies van de Werkgroep Farmaceutische Hulp van de Raad wordt met de handen in het haar een groei van het gebruik van Prozac gesignaleerd van tweehonderddrieenvijftig procent. Daar het middel wettelijk wordt vergoed door het AWBZ-stelsel van de verplichte verzekeringen, vreest de Ziekenfondsraad voor een ongekende aanslag op de voorradige financiele middelen.
Op allerlei manieren probeert de Raad, met in het kielzog het ministerie van WVC, druk uit te oefenen op huisartsen en Riaggs om wat minder snel naar het Prozac-recept te grijpen. Anderzijds probeert men Eli Lilly ertoe te bewegen de prijs van de capsule te doen zakken - zonder enig succes. Het concern beschikt tot na het jaar 2000 over het exclusieve patentrecht op het medicijn, en zal er tot op dat moment zo veel mogelijk aan willen verdienen, ter vereffening van de gemaakte kapitale research- en ontwikkelingskosten. Wanneer het patentrecht eenmaal verlopen is, zal de concurrentie met soortgelijke produkten op de markt komen en zal zich een ware farmacologische slijtageslag aftekenen, met talloze nieuwe mogelijke toepassingen. Zo werkt Eli Lilly zelf aan de introductie van een Prozac-variant ter bestrijding van de ziekte van Alzheimer.
NU ELI LILLY NOG alleenheerser is in Prozac-land, is het bedrijf belast met de taak om het produkt te verdedigen tegen een almaar groeiend leger onheilsprofeten. Voor dat doel heeft het concern een databank aangelegd, waarin alle klachten die volgen na Prozac-gebruik, worden gecategoriseerd en opgeslagen. Aan de hand van dat gegevensbestand, waar instanties als de Inspectie Volksgezondheid ook hun voornaamste kennis uit putten, weet het bedrijf nu te melden dat Prozac in dertig procent van de gevallen niet werkt. Die op zich al enigszins euforieremmende mededeling wordt versterkt door getuigenissen van Prozac-gebruikers over ongewenste bijwerkingen van het medicijn, zoals daar zijn: impotentie, maag- en darmklachten, duizeligheid en afnemende eetlust. De aanvankelijke status van wondermiddel wordt door dergelijke niet bij het rijke yuppie-leven passende kwalen ernstig ondergraven.
Eli Lilly-woordvoerder Verpaalen: 'Wat ons betreft is er totale openheid, ook over de minder prettige gevolgen. Wij zijn ook niet gebaat bij die euforische verhalen uit de grachtengordel. Het maakt de huisartsen maar kopschuw. Die krijgen dan de indruk dat er een wasmiddelachtige campagne voor dit produkt wordt gevoerd.’
De anti-Prozac-beweging komt echter met steeds zwaarder geschut. In de Verenigde Staten was het vooral door het toedoen van de Scientology Church, omwille van de eigen nering toch al gekant tegen de psychiatrie, dat Prozac in sommige kringen ronduit werd gediaboliseerd. Diverse incidenten met manisch- depressieve mensen die op mensenmassa’s begonnen te schieten werden gerelateerd aan Prozac-gebruik. Het resultaat waren uitvoerige kip-of-ei-discussies. Was het plotselinge geweldexces het resultaat van Prozac- gebruik, of zou het zonder Prozac ook gebeurd zijn?
De Citizens Commission on Human Rights, een speciale afdeling van de Scientology Church, distilleerde uit enkele bizarre incidenten de conclusie dat Prozac aanzette tot moord, zelfmoord en buitenproportioneel geweld. Tal van gewelddadige gekken beriepen zich na de begane wandaad op schade als gevolg van Prozac-gebruik. Zeer spraakmakend was ook de beschuldiging dat Prozac seksverslaving tot gevolg kon hebben. Dit bericht werd vooral gekoppeld aan de ervaring van een echtgenote van een sheriff in Broward County, Florida, die naar eigen zeggen aan nymfomanie was gaan lijden sinds ze het wondermiddel slikte en uiteindelijk door collega’s van haar echtgenoot als tippelaarster werd aangehouden.
De kruistocht van de nazaten van Scientology-godfather Hubbard kreeg de nodige respons. Eli Lilly kwam in de Verenigde Staten steeds scherper onder vuur te liggen. In de tegencampagne werd het concern beticht van een rucksichtlose promotiecampagne voor Prozac, via het PR-adviesbureau Burson Marsteller (eerder ingehuurd door de Argentijnse generaals ter opkrikking van hun imago). Deze machtige lobby zou ervoor hebben gezorgd dat Food and Drug Administration, het controle-orgaan in deze materie, voorbijging aan rechtmatige twijfels over het produkt, zoals geventileerd in de vakbladen Journal of Clinical Psychiatry en The American Journal of Psychiatry.
Hoewel de Scientology Church vanzelfsprekend zo haar eigen particuliere motieven had bij de anti-Prozac-campagne, zorgden de Armageddon-verhalen van de sekte wel voor een klimaatomslag in de Amerikaanse pers. De kritiekloze katzwijm die de reacties van het eerste uur vrijwel exclusief behelsden, maakte plaats voor een wat meer behoedzame stemming. Newsweek benoemde Prozac-profeet Kramer tot Doctor Strangedrug.
Het weerhield tal van Amerikaanse prominenten, van CNN-talkhost Larry King tot de temperamentvolle miljonair Donald Trump, er niet van om hun persoonlijke geloof in het produkt voor het tv-publiek uit te dragen. Prozac is de ultieme drug van het Clinton-tijdperk, een vitaliserend vitaminepreparaat voor de geest, als door de hemel gezonden in een tijdperk waarin een steeds groter beroep wordt gedaan op de sociale vermogens van het individu. Prozac begint daardoor vooral erg normaal te worden. 'Schat, heb je je Prozac al genomen?’ vraagt Woody Allen in zijn jongste rolprent Murder Mystery in Manhattan aan filmvrouw Diane Keaton, en miljoenen Amerikanen, of ze nu wonen in een grote-stadsjungle of in de vredige appelboomgaarden van Wenatchee, zeggen het hem dagelijks na.
IN EUROPA, DAT IN Prozac-verband nog altijd achter de Amerikaanse ontwikkelingen aanholt, begon het protest pas dit jaar echt van de grond te komen. In Frankrijk, waar inmiddels vierhonderdduizend Prozac-slikkers zijn, vindt het tegenkamp moeiteloos aansluiting bij de toch al heftig levende anti-Amerikaanse sentimenten. In de eerder deze maand verschenen aflevering van Le Monde des Debats maakt men korte metten met de Prozac- golf. Oppervlakkigheid troef, luidt de kritiek. Met een medicijn dat de structuur van een menselijk karakter verandert, heeft de Amerikaanse psychofarmaca-industrie een faustiaanse deal gepleegd. De theorie dat de onderdrukking van de zielepijn via Prozac zich in een later stadium op de patient zal wreken, wordt er ruim bepleit. De regulering door middel van Prozac zou uiteindelijk zorgen voor een asfaltering van de menselijke geest, het wegvallen van de pieken en dalen in het menselijk humeur die tot alle grote uitvindingen en kunstwerken hebben geleid. Had Nietzsche Prozac geslikt, dan waren Also sprach Zarathustra en Ecce homo nooit geschreven.
Uit een zelfde vaatje tapt de Duitse schrijfster Christiane Kraft in een schotschrift tegen Prozac. Zij komt tot een ware liefdesode aan de depressie. 'Een depressie is een zeldzaam intense, onthutsende, bijna ongelooflijke ervaring. Ze biedt een uitgelezen kans tot wezenlijke inzichten in jezelf, je relatie tot dierbaren, hoe je functioneert in je werk en je omgang met anderen - in de kern van het bestaan, kortom. Mensen die een depressie hebben meegemaakt, staan niet langer onbevangen tegenover het leven; zij zijn zich bewust geworden van de waarde alsook de betrekkelijkheid ervan. Ik denk dat dat winst is. Daarom: laten we de depressie in ere houden. Laten we haar beschermen tegen oprukkende neuro-/bio-/techno-/farmacologie, voordat ze al even obsoleet is als manden vlechten, sokken stoppen en kinderen krijgen zonder reageerbuis. De depressie is een recht waarvan we geen afstand moeten doen.’
Je zou bijna trek krijgen in een ouderwetse depressie. Toch zal niemand een dergelijk verhaal kunnen volhouden in het aangezicht van de ware depressieve patient, als diens brein weer eens in een inktzwarte nacht is gedrenkt. In zo'n geval biedt Krafts weerwerk ('volhouden, straks schilder je even mooi als Vincent van Gogh’) vermoedelijk weinig soelaas. Aanbieding van een verlossende Prozac-pil, die zorgt voor een instant warm gevoel waarbij de depressie inslaapt als een snorrende kater bij de haard, zal dan meer op prijs worden gesteld. Vreemd blijft dat de wet een dergelijke sensatie alleen via Prozac legitiem acht. Een ouderwets blowtje zou op zijn tijd bij veel patienten ook helpen. Kan dat ook eindelijk eens in het ziekenfonds.