Schizofrene interventie

Triple X toont nog t/m 27 augustus beeldende kunst en podiumvoorstellingen op het terrein van de Westergasfabriek in Amsterdam. Inl. Uitlijn 020-6211211.
Het publiek van het Triple X-festival in de Amsterdamse Westergasfabriek was al minutenlang rumoerig toen beeldend kunstenaar Orlan haar lezing onderbrak. Ze keek op van haar papier en tuurde geirriteerd de halfduistere zaal in. Maar deze pauze had geen enkel effect. Er werd driftig gediscussieerd, hier en daar hoorde je gesmoorde kreten en er liepen nog steeds toeschouwers demonstratief weg. Achter Orlan ging het namelijk gewoon door: het beeldverslag van de zevende operatie die de beeldend kunstenares in 1993 onderging. Het mocht dan een operatie zijn die omwille van de kunst werd uitgevoerd, in gruwelijkheid deden de beelden niet onder voor een willekeurige aflevering van Vinger aan de pols.

Een injectiespuit die in de huid werd gejast en daar lukraak in het rond prikte. Een oor dat met een scalpel volledig werd losgesneden van de omliggende gezichtshuid. Een grote tang die onder een losgemaakte lap huid ruw heen en weer werd bewogen. En Orlan vroeg zich af wat het publiek mankeerde dat het nauwelijks meer luisterde naar haar Franstalige lezing. ‘Moeten we nu over de beelden praten?’ vroeg ze ongeduldig aan de zaal. 'Wil iemand soms iets vragen over de beelden?’ Ja, wat die grote tang daar deed, onder die huid, riep een jongeman vlak naast me. 'Dat moet je aan mijn chirurg vragen’, antwoordde Orlan kortaf. Een meisje stapte naar voren en deed een dappere poging om het rumoer te verklaren. 'U doet alsof u dat niet bent, daar op dat scherm’, zei ze. Het duurde even voor deze opmerking, vertaald en wel, bij Orlan terecht kwam. Die reageerde niet-begrijpend. Even later werden de videobeelden stilgezet en vervolgde Orlan haar lezing. Er werd braaf geluisterd.
Maar het meisje had de spijker op de kop geslagen. De situatie voor de onderbreking was volkomen schizofreen. De vrouw op het videoscherm liet naar en in zich kijken, als een openbaar lichaam dat geen geheimen kent. De vrouw voor het videoscherm verborg zich in haar papieren, en achter een heleboel dure Franse woorden die vanwege een slechte geluidsinstallatie ook nog met veel te veel echo door de ruimte galmden. De operatiebeelden werkten met een onontkoombare, fysieke directheid. Maar de vrouw die daadwerkelijk in de zaal was, communiceerde via de grootst mogelijke omweg. Ze keek haar toeschouwers niet aan, controleerde niet of haar woorden wel aankwamen maar dreunde de eindeloze lezing op.
Het is me al vaker opgevallen bij beeldend kunstenaars: die minachting voor de kwaliteit van het gesproken woord. Het voorlezen van een tekst wordt beschouwd als een daad, ongeacht de manier waarop dit gebeurt. Orlan kondigde haar lezing aan als een 'interventie’, een ingreep in een situatie (in het Frans heeft het woord ook te maken met een operatie). Nu was het vertonen van die gruwelvideo al voldoende ingrijpend, de reactie van het publiek lijkt mij daarvoor een passend bewijs. Dat Orlan in levende lijve bij deze vertoning aanwezig was, met in haar gezicht de duidelijke sporen van deze operatie, had een extra lading kunnen geven aan de avond. Orlan had zichzelf kunnen laten bekijken, door tijdens het spreken naar haar eigen gezicht te verwijzen. Ze had contact kunnen maken met het publiek, om met een werkelijk gesprek de strijd aan te gaan met de overweldigende operatiebeelden. Ze had samen met het publiek naar de operatie kunnen kijken en deze van commentaar kunnen voorzien. Maar het is alsof Orlan niet eens gezocht heeft naar de mogelijke verhoudingen tussen haar daadwerkelijke verschijning en haar beeltenis op video.
Ze leek oprecht verbaasd door de heftige reacties van het Triple X- publiek. Dat zou spel kunnen zijn, en deel van haar performance. Maar als ze echt verbaasd was, dan heeft ze voor deze lezing, die ze al vaker heeft gehouden, tot nu toe een veel te beleefd publiek getroffen. De Nederlandse kunstkijkers zijn nog lang niet afgestompt.