Tentoonstelling

Schrijnende schoonheid

Tentoonstelling Edward Burtynsky

De Canadese fotograaf Edward Burtynsky (1955) kwam in een Chinese kippenverwerkingsfabriek. Rijen en rijen mensen, op gelijke afstand van elkaar in een enorme, tl-verlichte hal, allemaal in voornamelijk roze gekleed; roze werkjas aan en capuchon op, wit mondkapje voor, grote witte kaplaarzen aan, paars schort en dito mouwen. Aan lopende banden, waarop bakken met blote kippen voorbij komen. Ook roze. Het wonderlijke contrast van de vrolijke kleuren met de grijsheid van de fabriekshal en de grauwheid van het werk. Klik.

In Helmond zijn zeventig foto’s van Burtynsky te zien; zijn eerste grote, museale tentoonstelling in Europa. Onder de noemer Industrial Landscapes is zijn werk van de afgelopen jaren thematisch gerangschikt: steengroeven en metaalmijnen, scheepswerven, de Drieklovendam, stadsvernieuwing, hergebruik. En meer. Zoals de productiebedrijven die hij in China fotografeerde. De flats waar de werknemers wonen. Balkonnetjes vol roze was.

Prachtige foto’s zijn het. Lekker groot ook: de meeste zo’n meter bij een meter. Van landschappen die door mensen ingrijpend zijn veranderd. Kapotgemaakt vaak. Maar daardoor tot een nieuw soort landschap zijn gevormd, dat soms heel mooi is. Kan dat wel? Nieuwe bergen, gegroefd en wel, maar nu van steenkool. Heuvels van autobanden; de oranjerode stralen van de opkomende zon schijnen bijna over de top. Een lavarode rivier, verwoest door nikkelafval. Surrealistisch gevormde bomen in een desolate door uranium gesloopte, goudwitte omgeving. Mag je dat wel mooi vinden?

Burtynsky’s beelden zijn een metafoor voor het dilemma van ons bestaan, zegt de maker zelf: ‘Ze zoeken de dialoog tussen afschuw en aantrekking, tussen verleiding en angst. Wij worden gedreven door verlangen; een kans op een beter bestaan. Toch weten we bewust of onbewust dat de wereld moet lijden voor deze zucht naar succes.’

Een waarschuwend vingertje wil Burtynsky allerminst opsteken. Maar zijn werk valt goed in een tijd waarin uiteenlopende figuren als Al Gore en Leonardo DiCaprio ons manen toch vooral anders met de aarde om te gaan. Dat de maakster van een documentaire over Burtynsky’s werk, Manufactured Landscapes, onlangs de Reel Current Award kreeg uit handen van diezelfde Gore wekt dan ook geen verbazing. Het mooie is dat film en foto’s tegelijkertijd te zien zijn, zij het niet op dezelfde plek.

Eigenlijk gaat Manufactured Landscapes nauwelijks over Burtynsky, want over de man zelf komen we niks te weten. Niet over zijn jeugd in Canada, waarin zijn vader hem regelmatig mee uit rijden nam en de kleine Edward urenlang naar de eindeloze voorbijtrekkende lege landschappen keek. Niet over zijn favoriete plek als kind: een verlaten fabriek, waar hij in alle mogelijke soorten licht met zijn eerste, van zijn vader gekregen camera, tientallen foto’s maakte. Wel vertelt Burtynsky hoe hij op het thema voor zijn foto’s kwam. Op een dag verdwaalde hij, ergens in Pennsylvania, en stuitte op een verlaten mijn. Het was het meest surrealistische dat hij ooit had gezien. Een nieuw, natuurlijk landschap, maar gemaakt door mensen. En hij wist: dit wordt mijn onderwerp.

De film gaat verder waar de foto’s ophouden. Zo’n Chinese productiehal ziet er groot uit op een foto, maar de minutenlang rijdende camera langs al die rijen en rijen en rijen met mensen die spullen in elkaar priegelen, doet het formaat voelen. En de film geeft Burtynsky’s werk geluid: bijna al zijn locaties maken herrie. Mechanische, afstompende herrie, van grote apparaten. Mensenstemmen zijn er niet te horen. Laat staan een lach.

We zien het stoomstrijkijzer dat in elkaar gezet wordt door vlugge vingers die razendsnel repeterende handelingen uitvoeren met piepkleine onderdelen. Mobiele telefoons. Espressoapparaten. En later de bergen afval die al die afgedankte producten weer opleveren. Maar waar nog allerlei bruikbaars in zit. Waar weer vlugge vingers doorheen gaan. Zonder bescherming tegen lood, cadmium, fosfor, en dus met vergiftiging tot gevolg. Ergens schiet in piepkleine lettertjes Made in Holland voorbij.

Hoe nu verder? Burtynsky weet het ook niet. Maar anders, dat is duidelijk. Spiegelende plassen van onze tijd, noemt hij zijn foto’s daarom. Dit is hoe het is, wat we er met z’n allen van maken. Met zijn talent voor het vinden en vastleggen van schrijnende schoonheid geeft hij op een intrigerende manier stof tot overpeinzing.

Industrial Landscapes,

www.gemeentemuseumhelmond.nl

Manufactured Landscapes is in roulatie