Televisie: Sylvia Plath

Schrijven

Sylvia Plath, ca. 1953 © Lilly Library

Op de Amerikaanse middelbare school van Sylvia Plath is in 2000 een plaquette onthuld met daarop een dichtregel, gekozen door een (inmiddels hoogbejaard) vriendinnetje met wie ze soms, toen ze vijftien waren, samen op haar kamer zat te schrijven. De regel: I write, because there is a voice in me that will not be still. In het persbericht van de ntr over de uit te zenden bbc-documentaire uit 2018, heet dat: ‘er is een stem in mij die gehoord wil worden’. De originele regel zou door ontelbare pubers geschreven kunnen zijn, van wie het merendeel zou ontdekken dat hun stem weinigen zou bereiken en weinig te zeggen had. Ze zouden hem niet meer verheffen.

Bij Plath was het menens – schrijven was noodzaak, maar het ‘gehoord worden’ ook. Bitter is dat ze haar stem zelf definitief smoorde. In de verklaringen die voor haar zelfmoord worden gegeven (het snel verslechterende huwelijk met Ted Hughes en diens ontrouw voorop) duikt regelmatig ook de teleurstellende ontvangst van haar enige roman The Bell Jar (1963) op. In de film blijken de recensies ervan eigenlijk zo slecht niet, maar als je je ziel en zaligheid hebt gelegd in een sterk autobiografisch boek, geschreven in uiterst persoonlijke stijl, kunnen drie of vier sterren (bij wijze van eigentijds spreken) als integrale afwijzing ervaren worden. Zeker als je er alleen voor staat in Londen, met twee jonge, zieke kinderen in een barre winter met een kapotte verwarming.

Wie de documentaire gaat zien in de verwachting dat er uitsluitsel komt over de verklaring voor de ultieme daad, die meer en meer schuldvraag werd, komt bedrogen uit. (Hoe zou het ook anders kunnen?) Hughes komt er, door chronologie, pas laat in voor en er ligt geen nadruk op zijn promiscuïteit, die uiteraard wel genoemd wordt. Het accent ligt veel meer op de vroege jaren, zoals herinnerd door leeftijdgenoten (medescholieren en -studenten; medeprijswinnaars van de schrijfwedstrijd van jonge-vrouwenblad Mademoiselle die net als Sylvia een maand New York, een stage en tal van ontvangsten en feestjes cadeau kregen); en zoals beschreven door literatuurwetenschappers. Het is juist die periode die centraal staat in de roman. De prijs was natuurlijk een eer, maar haar ambitie was veel grootser dan die van veel andere meiden, want niet mode- of secretaressegericht, maar literair. Het werd een deceptie die, terug thuis, uitmondde in diepe depressie, een eerste poging tot zelfmoord en helse elektroshocktherapie. Jaren vijftig. Over psychische problemen werd niet gepraat (ook nauwelijks door de psychiater). Vrouwen waren uit de oorlogsindustrie terugverwezen naar het aanrecht. Inzake seks heersten vooral dubbele moraal en angst voor zwangerschap. Een dode vader, een moeder druk met ‘keeping up appearances’.

In hartstochtelijke, briljante Sylvia lag een afgrond. Maar dochter Frieda Hughes prijst zich gelukkig met moeders voorbeeldige kracht, haar arbeidsethos en haar wens kinderen te krijgen. Veel archiefbeeld inzake The American Dream is bitter raak.


Teresa Griffiths, Sylvia Plath – Onder de glazen stolp, NTR Het uur van de wolf, donderdag 23 mei, NPO 2, 22.55 uur