Bij het nieuwe tv-seizoen

Schuiven met spelletjes

Volgende week begint het nieuwe televisieseizoen. De zo nodige transformatie van het publieke stelsel is uitgebleven.

Vorige week donderdagmiddag rond het lunchuur volgde Engeland een van de spectaculairste media-evenementen sinds lange tijd niet op de televisie maar op internet. Bij de Britse variant van Big Brother werd deelnemer Nick Bateman met veel commotie wegens vals spelen het huis uitgestuurd. ’s Avonds volgde een samenvatting op tv, maar ’s middags al vond live op internet de confrontatie plaats tussen Nasty Nick en zijn medebewoners. Thuis of op kantoor: half Engeland keek. Via internet. Live, een uur later, twee uur later; men keek wanneer het uitkwam. Het was een voorproefje van hoe binnenkort televisie wordt gekeken. Wie over een paar jaar op maandagmiddag om twee uur zin heeft om de laatste aflevering van de serie Oppassen te bekijken, knipt zijn scherm aan en kijkt.

Twee dagen voor de Britse primeur werd in Nederland het nieuwe uitzendschema voor de publieke zenders gepresenteerd. Weer zal dagelijks het programma Lingo worden vertoond en zal aansluitend het programma Get the Picture volgen. Binnen het publieke televisieaanbod bestaat tussen deze twee spelletjes een wereld van verschil. Lingo - woorden raden - wordt vanaf september uitgezonden op TV2 en dat is «een universeel en toegankelijk net». Get the Picture - plaatjes raden - verschijnt op Nederland 1 (niet TV1!), «een verdiepend, vertrouwd, cultureel en meer mensgericht net». Tweede verschil: Get the Picture wordt uitgezonden door Avro, KRO en ncrv, en Lingo, wanneer 1 september de nieuwe programmering ingaat, door de Tros. En de Tros, die profileert zich als «een Nederlandse omroep die in haar programma’s op eigentijdse en spraakmakende wijze duidelijk wil maken dat zij staat voor de elementaire waarden en vrijheden van de individuele burger».

Lingo werd tot voor kort door de Vara uitgezonden. De Vara, die zich bij haar programmabeleid anno 2000 laat inspireren door «beginselen en waarden afkomstig uit het socialisme, de sociaal-democratie en het humanisme». Wat zal ons met Lingo nu te wachten staan? Geen arbeidersklasse verheffende woordkeuze meer? Eerder al werd het, eveneens typisch socialistische, taalspelletje Tien voor taal naar de katholieke KRO getransfereerd - met alle gevolgen van dien.

De Raad van Bestuur van de NOS maakte met veel aplomb de nieuwe programmering van de omroepen bekend. «De teerling is geworpen» riep voorzitter Gerrit Jan Wolffensperger uit. Wat had maanden politieke discussie precies opgeleverd? Nadere bestudering van de nieuwe zenderprogrammering leert dat het revolutionaire nieuwe schema voor een groot deel neerkomt op een schuiven met spelletjes en jongleren met concepten. En ook op het derde net («verdiepend, grensverkennend, cultureel progressief en meer maatschappijgericht») zullen programma’s worden vertoond als Kopspijkers, Oppassen en Brutale meiden. Dit als onderdeel van een strategie die vorig jaar in dit blad werd benoemd door Hans van Beers, lid van de Raad van Bestuur van de NOS: «Het is onze taak alle bevolkingslagen naar ons toe te trekken. Er zal een entree moeten zijn via spelletjes en quizzen.»

Alsof de afstandbediening nooit is uitgevonden!

Wie nu nog langer dan één programma naar dezelfde zender kijkt, moet én slecht ter been zijn én vergeten hebben nieuwe batterijtjes te kopen. De hedendaagse tv-kijker geeft zich allang niet meer over aan één zender, maar stelt zijn eigen televisieavond samen. Ondanks de woorden van Van Beers lijkt het zenderschema daar overigens gewoon rekening mee te houden: eerst is op TV2 Lingo te zien, pas daarna volgt op Nederland 1 Get the Picture.

Het had allemaal zullen veranderen. De instelling van een onafhankelijke Raad van Bestuur van de NOS, waar Wolffensperger en Van Beers dus deel van uitmaken, was een poging van de politiek om meer grip op de inrichting van de drie publieke netten te krijgen. Staatssecretaris Rick van der Ploeg ging nog iets verder dan zijn voorganger Aad Nuis en greep met de rechtstreekse verdeling van de omroepgelden door de overheid en de quota voor bepaalde programmagenres nóg sterker in. In een interview met NRC Handelsblad in februari vorig jaar trok Van der Ploeg fel van leer tegen de oude omroepverenigingen. Van der Ploeg wilde «dat de publieke omroep onderscheidend is, dat het de verschillende maatschappelijke groeperingen vertegenwoordigt, dat er een pluriform aanbod is». De NOS wilde om de commerciële concurrentie te verslaan het aandeel amusement verhogen, de staatssecretaris gaf aan maximaal 25 procent verstrooiing per zender te willen. De publieke omroep, zei Van der Ploeg, moet programma’s uitzenden «die net wat moeilijker toegankelijk zijn. Programma’s die niet gemaakt worden als ze alleen met reclamegeld gefinancierd zouden moeten worden.»

Maar ondertussen willen de omroepen blijven bestaan. Daarom moeten ze zich onderscheiden en hebben ze leden nodig - waar politieke partijen en vakbonden die al nauwelijks meer kunnen vinden. En om leden te krijgen hebben ze kijkers nodig en om kijkers te krijgen zenden ze ook het domste vermaak uit, dat net zo goed bij een commerciële omroep, zuiver betaald uit reclamegelden, terecht had gekund. Bij verschijning van het «concessiebeleidsplan» (jongstleden mei), waarin de publieke omroep haar plannen presenteert, werd de gemiddelde argeloze, geseculariseerde, apolitieke televisiekijker door de afzonderlijke omroepverenigingen weer flink om de oren geslagen met jaren-dertig-kretologie. Wat «ideologie» was, heet nu in goed bedrijfsjargon «mission statement», maar verder is het nog van hetzelfde laken een pak: de Vara is socialistisch, de NCRV wil «vanuit protestants-christelijke inspiratie» een «toonaangevende bijdrage leveren aan de Nederlandse samenleving» en de KRO is katholiek.

Maar we waren toch ontzuild?

En dat kwam toch juist door de belangrijke rol van de televisie?

De «thuisbioscoop» was «een tijdbom» voor de verzuilde samenleving, schreef politicoloog Hans Righart. De katholieken konden een kijkje nemen in de protestantse keuken. En de protestanten konden bij de Vara zien hoe in socialistische kringen over de wereld werd gedacht. En dat bleek allemaal reuze mee te vallen. Door de televisie die alle volksdelen hetzelfde beeld op de wereld verschafte, werd Abraham Kuypers «soevereiniteit in eigen kring» geschiedenis. Vakbonden fuseerden, kranten die zich niet op een breder publiek richtten gingen op de fles, katholieken en protestanten richtten één christendemocratische partij op. Eind jaren zeventig was het allemaal wel zo’n beetje gebeurd. Behalve dan in het historisch vacuüm dat Hilversum heet.

De NCRV zendt op zondagmorgen een kerkdienst uit. Protestants-christelijk, ja. Maar ook de Amerikaanse comedy Cheers, komend televisieseizoen weer wekelijks op het scherm. De socialistische Vara brengt in verkiezingstijd een aubade door Astrid Joosten aan Wim Kok. Maar daarnaast de Amerikaanse comedy Mad About You. Cheers zou dus meer (Amerikaanse?) protestants-christelijke humor bevatten en Mad About You socialistische. Gezien de «netprofilering» zijn beide programma’s ook nog eens «verdiepend», maar is Cheers als Nederland 1-programma tevens «vertrouwd, cultureel en meer mensgericht» en Mad About You «grensverkennend, cultureel progressief en meer maatschappijgericht».

De Evangelische Omroep dan? Die is er om mensen te bereiken met het evangelie van Jezus Christus via een achtdelige documentaireserie over het Korps Landelijke Politiediensten of een bloederig operatiekamerverslag. Hoe verschillend van een Avro- of een NCRV-operatiekamerverslag.

Dan maar het BBC-model, is veelgehoorde borrelpraat. Maar dan wordt wel uit het oog verloren dat BBC1 in rap tempo is geëvolueerd tot een volkszender met programma’s waarin slechts één klank uitbrengende presentatoren in polonaise over het scherm rollebollen. BBC2 schrikt er ondertussen nog steeds niet voor terug om vrijdagavond op prime time een uren durend tuinprogramma over «Sierlijke planten in de vijver» of «De heg in cottagestijl» uit te zenden.

Het Nederlandse omroepbestel moet serieuzer op de schop. Rick van der Ploegs quotum van 25 procent amusement zou strenger uitgelegd moeten worden. Alleen programma’s die niet gemaakt zouden kunnen worden uit reclamegelden verdienen het door de publieke omroep te worden uitgezonden. Niks concurreren met de commerciëlen. Niks hoge kijkcijfers. «Dat we het ‹publieke omroep› noemen betekent niet dat het voor en van het publiek is. Het betekent dat er een publieke taak verricht moet worden. Daarom krijg je geld. Om programma’s te maken die er anders niet zouden komen», merkte VVD-Kamerlid Atzo Nicolaï vorig jaar terecht op.

Plaats voor de aan fossielvorming onderhevige Nederlandse omroepverenigingen is er niet meer. De Avro heeft het gezien de nieuwe programmering nog het best begrepen. Kookgek Joop Braakhekke werd de laan uit gestuurd omdat zijn ongezonde maaltijden niet meer in het gezonde profiel van de Avro pasten. «Als gezondheid een van je speerpunten is en je praat de ene dag over onverzadigde vetzuren, dan is het een beetje vreemd als Joop Braakhekke de volgende dag met zijn handen in de reuzel zit», vindt programmadirecteur Ad ’s Gravesande.

Een allround omroep is niet meer van deze tijd, zegt hij dus eigenlijk. De Avro wil kunst en cultuur, klassieke muziek, dieren, recht, veiligheid en dus gezondheid - slechts issues, niet vanuit een bepaalde afgesleten ideologie.

Laat de Avro de gezondheidsprogramma’s maken. Stel de godsdienstafdelingen van EO, NCRV en KRO verantwoordelijk voor de afdeling godsdienst. Laat de filmafdelingen van alle omroepen samengaan, net als de afdelingen comedy en de afdelingen nieuws. En geef de VPRO, als enige omroep die zich wel, en bekwaam, heeft gespecialiseerd op één terrein, namelijk dat van de cultureel-progressieve programma’s, het hele derde net.

Elke nieuwe programmering van de bestaande omroepen is een opportunistische. Want het Nederlandse omroepbestel is een anachronisme.