Het is dat ene zinnetje, daarom druk ik in de auto mijn telefoon tegen het oor van vriendin N, schreeuw over de muziek heen: luister naar de tekst! Meau zingt over haar ex, een jongen die haar klein maakte, vernederde, en al is de relatie inmiddels voorbij, toch kan ze zijn kwetsende woorden niet vergeten: ‘Want dat klote gevoel dat toen is ontstaan/ Dat gaat nooit meer weg en dat heb jij gedaan’.

Dat was hem, dat is het zinnetje: en dat heb jij gedaan.

Goed hè? roep ik uit, maar N kijkt me gepijnigd aan. Niet helemaal mijn ding, zegt ze voorzichtig. En: tikje larmoyant ook. Al moet ze toegeven dat bijna alle nummers tegenwoordig larmoyant zijn, hypergevoelig en kwetsbaar, geschreven met de polsen naar boven, net zoals zoveel romans en toneelstukken en speeches van politici dat zijn. Lijden is leven, lijkt steeds weer het idee. Maar dit is anders! roep ik uit. Ik weet alleen niet hoe of waarom precies.

Het heeft te maken met dat alomtegenwoordige neoliberale adagium van eigen verantwoordelijkheid. Dat het leven is wat je er zelf van maakt, je zelf de slingers op moet hangen en dat alles mogelijk is als je maar je best doet en erin gelooft.

Maar Meau zegt: nee, dit is niet aan mij. Het was geen onzekerheid of zwakte die me in deze situatie heeft gebracht, ik hoef dus ook geen les te leren om het de volgende keer beter te doen, en ik hoef hier al helemaal niet sterker en slimmer en beter uit te komen, want ik was al sterk en slim en goed. Dit is niet mijn verantwoordelijkheid, maar de jouwe. Jíj hebt dit gedaan.

Meau schuift de schuld van zich af en legt die bij een ander neer, daar waar hij hoort. En misschien maak ik het nu te groot, ik blaas dingen nu eenmaal graag op tot enorme proporties, maar het lijkt toch vrij duidelijk dat dit ook steeds vaker in de cultuur als geheel gebeurt. Mensen roepen anderen ter verantwoording. Zeggen: dit zijn de consequenties van je woorden en daden. Het probleem is alleen dat die ander de schuld zo zelden lijkt te willen dragen.

We zien het voortdurend gebeuren. Als John de Mol zegt te hopen dat slachtoffers van grensoverschrijdend gedrag voortaan eerder aan de bel zullen trekken, omdat vrouwen kennelijk zelf verantwoordelijk zijn of ze wel of niet worden lastiggevallen. Als Johan Derksen tot grote hilariteit van zijn tafelgenoten vertelt dat hij ooit een bewusteloze vrouw met een kaars heeft gepenetreerd, om aan te tonen dat we allemaal weleens domme dingen (met vrouwen) doen. Als de zoveelste politicus geen actieve herinnering aan zijn daden heeft, ze dat sms’je heeft gemist, hij met de kennis van nu anders gehandeld zouden hebben.

Het was niet kwaad bedoeld, wil men maar zeggen, ik ben een goed mens, mijn geweten is zuiver

Het was niet kwaad bedoeld, willen ze allemaal zeggen, ik ben een goed mens, mijn geweten is zuiver. Maar die zuiverheid doet er helemaal niet toe. In het oerverhaal over schuld en boete wist Oedipus ook niet dat het zijn vader was die hij vermoordde en dat hij seks met zijn moeder had, maar toen hij de waarheid ontdekte, stak hij zichzelf alsnog de ogen uit.

En nu wil ik niet zeggen dat al die mediamensen en politici zich hun ogen moeten uitsteken, maar het minste wat je toch mag verwachten is dat iemand de gevolgen van zijn handelingen erkent en draagt. Dit hebben zíj gedaan.

Onwetendheid, inschattingsfouten of andere tijden zijn geen argument, schrijft Milan Kundera in De ondraaglijke lichtheid van het bestaan over de Oedipus-mythe: ‘Is een domoor op de troon ontslagen van alle verantwoordelijkheid louter en alleen omdat hij een domoor is? Zit niet juist in dat “Ik wist het niet, ik geloofde erin!” zijn onherstelbare schuld?’

Johan Derksen stapte op, niet uit schuldbesef, maar omdat hij genoeg had van het gezeik. Van mij had hij op zijn troon mogen blijven zitten, het is niet aan de massa om hem te veroordelen, en al helemaal niet aan sponsors en grote bedrijven. Maar het zou zo fijn zijn als iemand zich eens rekenschap gaf van het effect dat hij op anderen heeft.

Ik kom er niet helemaal uit. Wat is de verhouding tussen de schuld op je nemen en die aan een ander toewijzen? Wat het verschil tussen eigen verantwoordelijkheid en de verantwoordelijkheid voor een ander? Hoe relateert dit allemaal aan de neiging tot boetedoening die ondertussen ook zo vaak zichtbaar is? Duizendmaal sorry dat ik een witte man met zeven vinkjes ben! Waar ligt de grens tussen het persoonlijke en het politieke? Is de ex van Meau niet ook maar het product van een cultuur waarin je je alleen groot lijkt te kunnen voelen als je een ander de grond in trapt?

Ik wil het allemaal aan N vragen, N weet altijd alles, maar inmiddels zingt ze uit volle borst een nummer dat ze wel leuk vindt: ‘Als je niet kan slapen in de nacht/ Ik ben in de city, het is tien voor half 5.’ Breed lachend kijkt ze me aan: ‘Kom me halen baby, jij weet dat ik wacht.’

Soms kan het ook goed zijn om niet altijd zo zwaar op de hand te zijn, en misschien vooral om niet alles op te willen blazen tot zulke enorme proporties.