TELEVISIE

Schuld en spijt

Turkse familieverhalen

Een golfje ‘nederturkse’ films rolt aan. In Rijssens stille oorlog probeert Emile van Rouveroy van Niewaal zowel de orthodox protestantse als de Turks-islamitische gemeenschap in dat Overijsselse dorp te portretteren. De reformatorische kring blijft, op uitzonderingen na, gesloten maar ook de moskeegangers en een Turkse PVDA-gemeenteraadskandidaat laten het achterste van hun tong niet zien. Open is hooguit de vrouw die van 'stille oorlog’ spreekt en stelt dat ze er in Rijssen nooit bij zal horen, tenzij ze de islam afzweert. 'Oorlog’ lijkt me zwaar aangezet voor wantrouwen, maar haar conclusie lijkt nog te optimistisch: als afvallige hoort ze er heus niet bij. Zo min als ik wanneer ik me daar vestig.
Blijft deze documentaire nogal aan de buitenkant, drama kan soms dieper naar binnen. Een nieuwe One Night Stand bevat zowaar Turks familiedrama: Biz (Wij). Janice Pierre en Jolein Laarman behandelen het vrouwenlot tussen moderniteit en traditie. Het geluk van een jong stel, uit liefde getrouwd, wordt beproefd door de verwachtingen van ’s mans moeder die de maatschappelijke carrière van schoondochter als belemmering ziet voor eigen kleinkinderwens. De echtgenoot is geen tiran, maar in het conflict blijkt hij gevoeliger voor familie-eisen en traditie en de angst voor roddel en gezichtsverlies dan voor de ontplooiingsverlangens van zijn vrouw. Voor haar betekent 'wij’: zijzelf en haar lief. Voor hem is het de grootfamilie. Bekende thematiek maar mooi gedaan.
In de werkelijkheid belanden we weer met Liefdeswinter, documentaire van Gülsah Dogan. Zij kiest net als Meral Uslu in De kinderen van mijn vader (2005 - vorige week herhaald) en Zeynep Özkaya in Leyla en Mecnun in den vreemde (2009) huwelijk en liefde in haar nabije omgeving als arena. Met kennis van de condition migrante en eigen roots zijn deze jonge vrouwen zéér Hollands in het stellen van vragen die je niet hoort te stellen, in spreken over waar je niet over spreekt; in tonen van dat alles aan de buitenwereld. Van alle drie is het huwelijk van de ouders beëindigd of ontwricht. Maar Dogan, in haar verlangen naar een liefde die ze nog niet vond, concentreert zich op tante Emine en oom Cemal. Oom bezoekt dagelijks zijn vrouw, alzheimerpatiënt, in een verpleeghuis in Enschede. Zijn liefdevolle zorg en aandacht, zijn doorlopend pogen via verhalen, foto’s en liederen haar geheugen te reactiveren - ze zijn indrukwekkend. Zij lijken de Leyla en Mecnun (= Romeo en Julia) uit de titel van Özkaya’s film. Maar wat Dogans film verheft boven een aandoenlijk portret is dat zij ook vragen stelt bij deze licht exhibitionistische liefdesbetuigingen. Vragen aan andere tantes, ooms, oma en dorpsgenoten van het liefdespaar. En dat ze vraagt om liefdesliederen die voor hen betekenisvol zijn.
Dat levert prachtige scènes en pijnlijke informatie op. Niet alleen over schade door migratie maar ook over een harde patriarchale Turks-Koerdische cultuur die meekwam naar Europa en die het vrouwenlot nog veel zwaarder maakte dan dat van mannen. 'Ik was een dictator met mijn boerenkop’, zegt Ahmet, Cemals oudste broer, getrouwd met Emine’s zus, die ook hardhandig de baas speelde over Cemal en Emine. Oma legt uit dat dat normaal was en dat dat liefde niet altijd uitsloot. Maar ook 'dat we niet beter wisten’.
In die formulering zit de hoop besloten. Niet alleen de vrouwen, ook de mannen kijken met verbazing en soms schaamte terug. Oom Cemal houdt veel van tante Emine, maar uit zijn liefdesbetoon spreekt ook schuld en spijt. Indrukwekkend.

Emile van Rouveroy van Niewaal, Rijssens stille oorlog, Ikon, donderdag 21 oktober, 22.50 uur, Nederland 2. Gülsah Dogan, Liefdeswinter, Ikon, donderdag 28 oktober, 22.50 uur, Nederland 2. Janice Pierre, Biz, NTR/Vara/VPRO, vrijdag 12 november, 23.10 uur, Nederland 2