Televisie: ‘Vergeef mij mijn schulden’

Schuldbewust

Filmer Ingeborg Jansen volgt rechtszaken waarin om schuldsanering wordt verzocht. Het palet van verzoekers is bont, de attitude van rechters ook: ‘Van zichtbaar meededogen tot merkbaar genoegen in het inpeperen van tekortkomingen.’

Dat schulden prachtige televisie kunnen opleveren bewees Schuldig (Human) van regisseurs Ester Gould en Sarah Sylbing: een zesdelige documentaire serie over schuldenaren en hulpverleners in de Amsterdamse Vogelbuurt. We leerden ze uitgebreid kennen en kwamen bij ze over de vloer. De makers wonnen er de Nipkowschijf en legio andere prijzen mee. Kijkcijfers en nasleep waren ongekend hoog respectievelijk groot voor onsensationele, onsentimentele prachttelevisie over een buitengewoon niet-sexy onderwerp.

Dezelfde thematiek komt terug in Vergeef mij mijn schulden van filmer Ingeborg Jansen. Haar aanpak is totaal anders. De camera staat in een zaaltje van de rechtbank in Den Haag. We zien een flink aantal zittingen met verschillende rechters en telkens een ander personage met zware schulden, variërend van 12.500 tot 1.300.000, die toelating verzoekt tot de ‘Schuldsanering natuurlijke personen’ die in 1998 bij wet in werking trad. Tussen de zittingen in de publiekloze zaaltjes door praten rechters kort over hun werk. Toelating betekent drie jaar lang van een absoluut minimum leven, minstens 36 uur per week betaald werken en zolang er geen werk is sollicitatieplicht. Dit met begeleiding door en controle van een bewindvoerder. Na drie jaar vervallen de resterende schulden, hoe hoog ook, als continu aan de voorwaarden is voldaan. Gebeurt dat niet, dan wordt betrokkene uit de regeling gezet en mag pas na tien jaar weer toelating vragen.

Medium tv
Vergeef mij mijn schulden, regie Ingeborg Jansen © KRO-NRCV

Het curieuze is dat je mensen dus ziet verzoeken een keihard Spartaans traject in te mogen gaan. Dat is dan wel doordat het water aan de lippen staat en de schuldenlast gans het leven beheerst. En doordat aan het eind bevrijding gloort. De rol van de rechter is helder en tegelijk complex. Zij of hij moet vaststellen of de schulden zijn ontstaan door externe factoren, pech, tegenslag, onvermogen, of door ‘kwade trouw’. En moet inschatten of betrokkene in staat lijkt verantwoordelijkheid op zich te nemen en een traject van ‘hardship’ te willen en kunnen doorstaan.

Het palet van verzoekers is behoorlijk bont qua opleiding, beroep of branche, leeftijd en niet in de laatste plaats houding. Van smekeling tot eiser, van schuldbewust (letterlijk en figuurlijk) tot schouderophaler of verongelijkte. Dat maakt de film interessant: de kijker wordt rechter en maakt een eigen inschatting. Menige aanvrager zal geen toestemming gegeven hebben om te filmen en daarom is het bijzonder dat het scala van attitudes toch zo breed is. Dat de aaibare pechvogel meedoet, dat zal niemand verbazen, maar een enkeling lijkt er veel aan te doen om haar/zijn betrouwbaarheid en kansrijkheid buitengewoon twijfelachtig te maken.

Begrijp me goed: de wet lijkt me een daad van grote wijsheid en een zegen voor mensen die zonder de regeling een uitzichtloos leven leiden. Zowel uiting van beschaving als van inzicht in eigenbelang, want de maatschappelijke kosten van hopeloos lijden zijn vaak hoog. De moeilijkheid voor de rechters is dat die er niet zitten als hulpverlener maar als, jawel, rechter, inschatter, oordelaar. Hun attitude verschilt behoorlijk. Van zichtbaar mededogen tot merkbaar genoegen in het inpeperen van tekortkomingen. Veel echtscheiding, ziekte en verslaving en dat bij hoog tot laag. Ik kreeg onderweg een favoriet. Hij werd toegelaten. Kijk zelf.


Ingeborg Jansen, Vergeef mij mijn schulden, KRO-NCRV 2Doc, maandag 25 september, NPO 2, 21.00 uur