Film

Seks en politiek in Vietnam

Over een man die zijn eigen ziel wil redden.

In Graham Greenes roman The Quiet American (1955) is de Engelse journalist Thomas Fowler net zo verliefd op het meisje Phuong als op het land Vietnam. In de gelijknamige film komt deze liefde vooral tot uiting in het camerawerk van Christopher Doyle. Doyle, bekend van zijn samenwerking met de Hongkongse meestercineast Wong Kar-wai, weet de exotische textuur van zowel het land als het meisje prachtig te verbeelden: de kleuren zijn afwisselend grauw en helder, zodat de waanzin van de oorlog en de corruptie van ideologisch denken in schril contrast staan tot de schoonheid van de vrouw en het land.

De koppeling tussen vrouw en land impliceert een relatie tussen seks en politiek die de kern van het verhaal vormt. Als Phuong kiest voor de Amerikaanse diplomaat Alden Pyle verzucht Fowler: «Het is alsof zij van mij wordt weggenomen, niet door een man, maar door een volk.»

Aldus kristalliseert zich het beruchte anti-Amerikanisme van Graham Greene. Dat bleek al in 1956, toen Newsweek viel over de kritische houding van de schrijver jegens Washington. In een bespreking bestempelde het blad Greenes roman als een karikatuur van de Amerikaan in het buitenland. «Geen wonder», luidt het stuk, «dat het Kremlin Graham Greene had ontdekt… Pravda noemde het werk al ‹de meest opmerkelijke gebeurtenis in de Britse letterkunde›.»

Het verhaalgegeven is inderdaad provocerend: Thomas Fowler is correspondent voor The Times ten tijde van de Franse occupatie van Indo-China in 1954. Hij is getrouwd, maar in Saigon raakt hij verliefd of Phuong, een beeldschone gezelschapsdame. Hij leeft in een roes van opium en erotiek. Dan: opkomst Alden Pyle. Deze jonge, idealistische diplomaat uit Boston blijkt een geheim agent te zijn, belast met het financieren van een derde macht die, namens Washington, zich schuldig maakt aan terroristische acties in de strijd tegen het communisme.

Genadeloos legt Greene de corruptie van het Amerikaanse buitenlandbeleid bloot. De roman leest als een vooruitblik op onmenselijke acties die in de naam van de democratie zouden worden uitgevoerd in de echte wereld, in Vietnam, maar later ook in Latijns-Amerika. Die regio vormt niet alleen de achtergrond voor romans als Our Man in Havana, The Power and the Glory en The Honorary Consul. Ook in het echt was Greene in verscheidene landen in Latijns-Amerika betrokken bij de strijd van communisten leiders tegen de Verenigde Staten. Hierdoor werd hij een doelwit van geheime diensten.

Eind vorig jaar maakte de Britse krant The Guardian documenten van de FBI openbaar waaruit blijkt dat Greene vrijwel z’n leven lang het object van spionage door de Amerikaanse regering was. In de documenten valt bijvoorbeeld te lezen dat de schrijver bevriend was met Daniel Ortega ten tijde van de strijd van de Sandinista-regering tegen de door Washington gesteunde rebellenbeweging.

Greenes sympathie met linkse bewegingen in ontwikkelingslanden had wel iets ironisch. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hij immers een spion voor MI5 in Sierra Leone. En tijdens de Koude Oorlog uitte hij felle kritiek op Moskou. Wegens de mensenrechtenschendingen verbood hij zelfs publicatie van zijn werk in de Sovjet-Unie.

Zelf zag Greene zich nooit als anti-Amerikaans. Hij was alleen gekant tegen het buitenlandbeleid van dat land, zei hij. Hij zag grote gevaren in het verspreiden van Amerikaanse invloed over de hele wereld ten koste van plaatselijke gemeenschappen.

Tot in zijn graf duurt de anti-Amerikaanse houding van Graham Greene voort. Phillip Noyces filmversie van The Quiet American was al eind 2001 gereed voor distributie. Maar Miramax stelde de film uit nadat was gebleken dat Amerikaanse kijkers door de aanslagen van 11 september niet gereed waren voor een kritisch verhaal waarin Amerika zich schuldig maakt aan terreurdaden in het buitenland. Na interventie door hoofdrolspeler Michael Caine ging de film in roulatie.

Gelukkig maar, want The Quiet American is een prachtfilm. Naast cameraman Christopher Doyle is Michael Caine, in de rol van de journalist Fowler, de grote ster van dit werk. Je hoeft maar naar Caines doorleefde gezicht te kijken en naar z’n diepe stem te luisteren om het personage in Greenes roman te visualiseren. Fowler is een aartscynicus, getekend door de harde werkelijkheid van z’n bestaan als journalist. Maar hij is ook een melancholieke romanticus die het einde van z’n leven ziet naderen: «Ik heb de leeftijd bereikt waarin niet seks het probleem is, maar ouderdom en de dood… met deze dingen in m’n hoofd word ik wakker — niet met de gedachte aan het lichaam van een vrouw.»

Juist een vrouw, Phuong, is de inzet van Fowlers complexe strijd tegen Alden Pyle, de diplomaat die tevens een idealistische terrorist is. Pyle wil Phuong «redden» door met haar te trouwen en haar naar Amerika te brengen. De politieke symboliek is duidelijk: Amerika «ontfermt» zich over het «slacht offer» Vietnam — door dat het liefst zo Amerikaans mogelijk te maken.

Aanvankelijk weigert Fowler betrokken te raken bij het politieke en militaire conflict. «Ik heb geen politiek», stelt hij resoluut. Toch beweegt hij onherroepelijk in de richting van een keuze. De Saigonees Heng, die door z’n banden met de Vietminh bezig is de dood van de spion Pyle te plannen, zegt tegen Fowler: «Vroeg of laat dien je kant te kiezen, als je een mens wilt blijven.» Het is een pleidooi voor politiek engagement. En Fowler geeft er gehoor aan.

Als hij eindelijk kiest, speelt ideologie geen enkele rol. Des te meer is moraliteit z’n motivering. Hij kan niet werkeloos blijven toe kijken hoe Pyle meewerkt aan het doden van onschuldige mensen in het land dat hij liefheeft. Maar hij kan ook niet leven zonder de vrouw Phuong. Of handelt hij dan toch uit eigenbelang? In Greenes roman stelt Fowler zichzelf de vraag: «Ben ik wel anders dan Pyle?»

Maar het gaat uiteindelijk, zoals Fowler zegt, niet om een vrouw. Het gaat om een man die z’n eigen ziel wil redden. Hiervoor moet bloed vloeien. Een bom explodeert in het centrum van Saigon. Pyle zit erachter. De gevolgen van de explosie zijn te zien in de afschuwelijke, mooie beelden van cameraman Doyle: een vrouw met het bebloede lijk van haar kind.

Als Fowler, die probeert slachtoffers te helpen, de vrouw ziet, doet ze iets waar de kijker nog weken lang nachtmerries van zal hebben: ze pakt een strohoed en bedekt het dode kind in haar armen.

Phillip Noyce

The Quiet American

Te zien vanaf 14 augustus