13 maart 1913 – 27 augustus 2009

Sergej Michalkov

Sergej Michalkov herschreef drie keer het Sovjet-Russische volkslied. Hij vond dat het maar eens afgelopen moest zijn met het westerse gezeur over censuur.

‘WAT ZOU LUL-DE-BEHANGER in het Russisch zijn?’ vroeg Martin van Amerongen zich af toen hij begin jaren zeventig in Moskou Sergej Michalkov ontmoette op de Internationale Conferentie over de Problemen rondom de Berechting van Nazi-misdadigers. Het bleek geen conferentie, maar een nauw verholen haatcampagne tegen West-Duitsland. ‘Het was een en al stalinistische paranoia en propaganda, aangevoerd door diegenen die onder het vaderlijk toezicht van de Grote Leider en Leraar het vak hadden geleerd’, herinnerde Van Amerongen zich dertig jaar later. Van Amerongen schreef zijn herinnering op toen tot zijn verbazing de stokoude Michalkov in 2001 weer opdook in de krantenkolommen. Michalkov overleefde de oud-hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer zeven jaar. Hij overleed eind augustus.
Met dat westerse gezeur over censuur moest het maar eens afgelopen zijn, vertelde Michalkov Van Amerongen destijds, want censuur had in de Sovjet-Unie hoegenaamd geen functie. Dat was te danken aan redacteuren die de censuur steeds vóór waren. ‘Het spijt me, ik vind uw boek zeer de moeite van het lezen waard, maar ik ben bang dat de censuur het niet zal tolereren, vandaar dat wij het liever niet in ons fonds opnemen’, zeiden zij dan. ‘Wij weten publicatie te voorkomen zonder dat de censuur eraan te pas komt’, verklaarde Michalkov trots. Hij was indertijd als voorzitter van de machtige Schrijversbond, zonder wiens steun een auteur in de Sovjet-Unie geen letter gedrukt kreeg, machtiger dan de censor. In 1958 koos hij de kant van de staat in de campagne tegen Boris Pasternak, en vanaf 1964 bestreed hij Aleksandr Solzjenitsyn.
Gezien Michalkovs kwalijke rol bij de onderdrukking van het vrije woord waren de in memoriams die eind augustus verschenen tamelijk mild. Michalkov werd er vooral in herinnerd als degene die drie keer een andere tekst schreef voor het muzikaal ongewijzigde Sovjet-Russische volkslied. De eerste keer was in 1944, toen Stalin had besloten dat de Internationale niet meer voldeed. De officiële reden was dat de Komintern, waarvan de Internationale de herkenningstune was, werd opgeheven. Maar het zal Stalin, onder wiens bewind miljoenen werden vermoord, niet slecht zijn uitgekomen de opruiende Internationale weg te moffelen. Sergej Michalkov kwam op de proppen met een ultrapatriottische tekst waarin Stalin niet werd vergeten. ‘En Stalin, onze leider met vertrouwen in het Volk/ inspireerde ons om ons land op te bouwen.’ Stalin koos de tekst uit zestig versies en schijnt slechts enkele kleine wijzigingen met potlood te hebben aangebracht.
Na Stalins dood werd het volkslied twintig jaar lang tekstloos gespeeld, totdat Michalkov opnieuw aan het werk werd gezet, nu door Leonid Brezjnev, die hem de referenties aan De Grote Leider liet schrappen. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie deed Boris Jeltsin het oude volkslied in de ban en adopteerde een nieuw lied. Maar zijn opvolger Poetin, trots op zijn KGB-verleden, herstelde de sovjethymne in alle glorie, uiteraard voorzien van een tekstverfrissing, uitgevoerd door opnieuw Sergej Michalkov.
Een kleine tekstexegese leert welk maatwerk de regimepoëet leverde. In de stalinistische versie ronkte het lied nog van het militarisme: ‘We hebben ons leger ontwikkeld in de strijd/ We zullen de boze agressors wegvagen/ Met onze veldslagen bepalen wij het lot van toekomstige generaties.’
Stalin wilde immers een opzwepend lied voor zijn tegen de nazi’s vechtende leger. In de Brezjnev-versie (1977) waren niet alleen de referenties aan Vadertje Stalin verdwenen, maar ook de veldslagen. In plaats daarvan werd de nakende en eeuwigdurende overwinning toegeschreven aan de ideologie. ‘In de overwinning van de onsterfelijke ideeën van het Communisme/ Zien we de toekomst van ons land.’ Het was het hoogtepunt van de détente, de periode waarin de Sovjet-Unie het zich niet kon veroorloven een peperdure militaire confrontatie met het Westen aan te gaan. In de Poetin-versie ten slotte, toen de onoverwinnelijke ideeën van het communisme reeds lang op de schroothoop waren bijgezet en gedachten aan Russische heerschappij dwaasheid leken, loodste Michalkov God en de natuur de nationale hymne in.

Van de zuidelijke zeeën tot de poolgebieden
Uitgestrekte bossen en velden
Je bent uniek in de wereld! Jij alleen bent zo –
Ons geliefde vaderland, veilig in Gods handen

HET WAS GEEN TOEVAL dat de heersers steeds weer bij Michalkov uitkwamen. Al in de jaren vijftig had hij zich ontwikkeld tot de sovjetversie van een dichter des vaderlands. Zijn versjes prijkten geregeld op de voorpagina van Pravda. Er werden westerse regeringsleiders in bespot en de wonderen der communistische vooruitgang geprezen. ‘Daar staat hij, machtig en sterk/ Hij werkt op kernenergie.’
Michalkov zal door de Russen het best herinnerd worden door zijn populaire kinderserie over een politieagent die net als hijzelf boomlang was. Deze Dijadja Stijopa (‘Oom Kerktoren’) vond een dagtaak in het helpen van oude vrouwtjes en het redden van katjes uit bomen. ‘Gezien de werkelijke bezigheden van de politie in de Sovjet-Unie van de jaren dertig, kunnen [deze verhaaltjes] waarschijnlijk het best geclassificeerd worden als escapistisch proza’, aldus The Economist.
Zelfs zulke milde kritiek wordt in het huidige Rusland, waar Stalin in ere is hersteld, niet gewaardeerd. Op de website van The Economist schrijft een Russische vrouw dat de betreffende redacteur maar eens een boek over Russische literatuur moet lezen. ‘Sergej Michalkov is een van de beroemdste schrijvers hier. Kinderen kennen zijn gedichten uit hun hoofd. Hij deed voor de sovjetliteratuur wat Shakespeare deed voor zijn tijd.’ Waarvan akte.